Πέμπτη, 2 Μαρτίου 2017

«ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ ΤΟΥ ΑΗ ΓΙΩΡΓΗ», παρουσίαση, σχολιασμός





ΤΟΥ ΑΓΙΩΡΗ
Άγιε μ' Αγιώρη1 καλά το λέει τ' αηδόνι
καλά το λέει τ' αηδόνι μεσ' του Γουλά τ' αλώνι.
Πολλές φορές με γλύτωσες βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι απ' των Τουρκών τα χέρια
και τούτην ώρα γλύτωμε βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι τ' μεγάλο τ' όνομά σου.
Θα φέρω λίτρες2 το κερί βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι κ' αμάξια το λιβάνι
και τα βουβαλοτόμαρα3 βρ' Αγιώρι
καλά το λέει τ' αηδόνι να κουβαλάν το λάδι.
Να φτιάξω την Αγιά Σοφιά βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι το μέγα μοναστήρι
να βάλω μέσα καλογριές βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι κι απέξω καλογέρους
και αυτό το γέρο γούμενο βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι να τους ξεμολογάει.
Πανηγυράκι γίνεται βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι στης εκκλησιάς τ' αλώνι
που 'κει φυσάνε οι τέσσερις βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι και συνεμπάζουν δέκα.
Και η Μάρω με τη μάνα της βρ' Αγιώρη4
καλά το λέει τ' αηδόνι τρογύρω το μαζώνει
και η μάνα της της έλεγε βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι έβγα Μάρω απ' τ' αλώνι
να μην σε κρούξει5 ο κουρνιαχτός βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι και σε μαυρίσει ο ήλιος.
Εγώ τον ήλιο αγαπώ βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι τον κουρνιαχτό τον θέλω
το γιο του πρωτολιχνιστή βρ' Αγιώρη
καλά το λέει τ' αηδόνι άντρα θέλω να πάρω.

Σχολιασμός
Τούτο το τραγούδι που λέγεται στη Νεστάνη αποκλειστικά τη μέρα του Άη Γιώργη μπορεί να χαρακτηριστεί ως λατρευτικό τραγούδι· ένα τραγούδι δηλαδή στο οποίο εκφράζεται έντονα το θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων. Ο άγιος είναι αυτός που έχοντας τη δύναμη, ορίζει και καθορίζει. Είναι αυτός που μπορεί να σώσει από τους Τούρκους, έτσι όπως έσωσε τη βασιλοπούλα από τον κακό δράκο και ελευθέρωσε το πολύτιμο ύδωρ, χαρίζοντας ζωή στους κατοίκους. Τάζουν λοιπόν στον άγιο προκειμένου να εισακουστεί το θέλημά τους, πως, θα του φέρουν λίτρα το κερί κι αμάξια το λιβάνι, πως, θα του κουβαλήσουν λάδι με βουβαλοτόμαρα -ένα προϊόν που, σημειωτέων, δεν παράγει η Νεστάνη- πως, θα του φτιάξουν μοναστήρι υπέρλαμπρο σαν την Αγιά Σοφιά και πως, θα το κοσμήσουν με καλογριές, καλογέρους και ηγούμενο.
Αλλά το τραγούδι λέγεται σε μια ανοιξιάτικη γιορτή και είναι επιτατική θα έλεγα η ανάγκη να το διαπνεύσει η περιπαθής και αειφόρος παρουσία τής Άνοιξης. Και πραγματικά δεν θα βρισκόταν καλύτερο τέχνασμα από το να είναι αφηγητής τού τραγουδιού το αηδόνι. Το αποδημητικό καλήλαλο πουλί που έχει επιστρέψει στον τόπο της Νεστάνης παρέα με την άνοιξη, κελαηδεί –καλά το λέει τ’ αηδόνι / μες το Γουλά τ’ αλώνι- και μαρτυράει για όλα αυτά.
Το τραγούδι του Άη Γιώργη είναι βέβαια το κορυφαίο τραγούδι της μέρας. Το τραγουδούν οι Νεστανιώτες και οι Νεστανιώτισσες, οι βλαστοφόροι χορευτές του Άη Γιώργη αρκετές φορές κατά τη διάρκεια της πομπής από το βράχο του Γουλά προς το χωριό· είναι δηλαδή τραγούδι χορωδίας-δρόμου και δεν χορεύεται -αν και αναφορές παλαιότερων μας παραδίδουν πως σε προηγούμενους χρόνους οι Νεστανιώτες και οι Νεστανιώτισσες το χόρευαν, λέγοντας το βέβαια με άλλο μέτρο, αφού το παρόν μέτρο το τραγούδι βέβαια δεν χορεύεται. Τραγουδιέται δε -όπως και τα άλλα τραγούδια της βλαστολατρικής γιορτής του Άη Γιώργη- χωρίς συνοδεία μουσικού οργάνου.
Εδώ οφείλω να αναφέρω πως αρκετοί χορευτικοί όμιλοι και συγκροτήματα που παρουσιάζουν διάφορους παραδοσιακούς χορούς, χορεύουν το τραγούδι αυτό, αλλάζοντάς του το μέτρο. Στο διαδίκτυο μπορεί μάλιστα να ανιχνεύσει κανείς αρκετές «χορευτικές» παρουσιάσεις του τραγουδιού. Οφείλουμε λοιπόν να επισημάνουμε πως ο χορός αυτός δεν έχει σχέση με την γιορτή του Άη Γιώργη των Νεστανιτών/τισσών και δεν είναι παρά μια θεατροποιημένη παρουσίαση του τραγουδιού. Ο χορός που παρουσιάζεται μάλιστα -ένα μέσα ένα έξω- μάλλον θυμίζει σούστα, και ουδεμία σχέση έχει με το τραγούδι, όπως αυτό χρόνια τώρα τραγουδιέται στη Νεστάνη κατά τη διάρκεια της πομπής του Άη Γιώργη.
Από τις συστηματικές καταγραφές μου μάλιστα τα τελευταία τριανταπέντε χρόνια, αλλά και από μαρτυρίες που έχω συλλέξει από άτομα που για πολλά χρόνια μετείχαν στην πομπή και το χορό του Άη Γιώργη, φαίνεται ξεκάθαρα πως οι Νεστανιώτες και οι Νεστανιώτισσες δεν χόρευαν ποτέ το συγκεκριμένο τραγούδι. Εξάλλου το μέτρο με το οποίο ακούγεται στη Νεστάνη το τραγούδι δεν είναι χορευτικό.
Αναφορά οφείλω και σε ένα άλλο σημείο. Στις χορευτικές παρουσιάσεις που προανέφερα, υπάρχουν και λάθη στα λόγια, αφού ακούμε το στίχο, «θ’ ανοίξω την Αγιά Σοφιά», πράγμα το οποίο είναι πέρα για πέρα λανθασμένο, μια και οι Νεστανιώτες/τισσες ποτέ δεν χρησιμοποίησαν τη λέξη «ανοίξω», αλλά «φτιάξω». Εύκολα κατανοεί κανείς βέβαια πως η διαφορά είναι τεράστια, μια και στο «ανοίξω» προβάλει ένας μεγαλοϊδεατισμός άκρως επικίνδυνος· ένας μεγαλοϊδεατισμός που ταλαιπώρησε την Ελλάδα για πολλά χρόνια με τις γνωστές μοιραίες συνέπειες. Πέρα βέβαια του ότι η ανοιξιάτικη γιορτή του Άη Γιώργη των Νεστανιωτών και Νεστανιωτισσών μακράν απέχει από τέτοια αραχνιασμένα φαντάσματα.
Επιπλέον, για να τεκμηριώσουμε καλύτερα το πώς λέγονταν το τραγούδι θα αναφέρουμε την καταγραφή του από την συγγραφέα, εθνολόγο και ιστορικό Μαρία Μιχαήλ–Δέδε, που έγινε στην Νεστάνη το 1981, και υπάρχει στο βιβλίο της Γιορτές - Έθιμα και τα τραγούδια τους (εκδόσεις Φιλιππότης, 1987). Και η Δέδε βέβαια μας παραδίδει το στίχο, «θα φτιάξω την Αγιά Σοφιά», έτσι δηλαδή όπως ακριβώς οι Νεστανιώτες και οι Νεστανιώτισσες χρόνια τώρα το τραγουδούν. Να πω μάλιστα πως το απόσπασμα του τραγουδιού του Άη Γιώργη της Νεστάνης που μας παραδίδει η Δέδε –από όσο γνωρίζω- είναι η πρώτη τυπωμένη καταγραφή του τραγουδιού.
Θα κλείσουμε τούτο τον σύντομο σχολιασμό μας λέγοντας πως το τραγούδι δείχνει να έχει βάθος χρόνου, αφού εκφράζει το βαθύτατο θρησκευτικό συναίσθημα των κατοίκων και φαίνεται να σχετίζεται με την εποχή που ο Νεστανιώτης/τισσα βρισκόταν περικλεισμένος/νη κάτω από το στενό τούρκικο κατακτητικό ζυγό και βίωνε έντονα μια συνεχή απειλή για την ίδια του τη ζωή. Έτσι ένοιωθε επιτατική την ανάγκη να αναζητήσει την προστασία ενός σημαντικού αγίου. Το αποτέλεσμα όλης αυτής της αναζήτησης ήταν το λατρευτικό τραγούδι του Άη Γιώργη.


Σημειώσεις
1. Οι Νεστανιώτες και οι Νεστανιώτισσες προφέρουν τον Αη-Γιώργη, Αγιώρη χωρίς το γ.
2.«Λογαρική λίτρα» ή απλώς «Λίτρα» (λατ. Libra). Μονάδα βάρους ή μονάδα μέτρησης εκτάσεων αλλά χρησιμοποιείται και ως μονάδα νομίσματος. Κατά την αρχαιότητα η λίτρα (λίβρα) ήταν μόνο μονάδα βάρους κι αντιπροσώπευε βάρος 327,45 γραμμαρίων. Σύμφωνα με το λεξικό του Δημητρίου Δ. Δημητράκου: μετρικὴ μονάς διαφέρουσα κατά χώρας, ἐποχὰς καὶ χρήσεις. Μετρική μονάς ὄγκου ἤ χωρητικότητος, ἰσούμενη πρὸς μίαν κυβικήν παλάμην, τὸ κυβικὸν ὑποδεκάμετρον.
3. Κατεργασμένα τομάρια που χρησίμευαν ως ασκοί για μεταφορά υγρών όπως, λάδι, κρασί, μούστο, γάλα κλπ.
4. Από τον στίχο αυτό και μετά στο τραγούδι φαίνεται να υπάρχει προσθήκη μεταγενέστερη. Σε καταγραφή του Νικόλαου Πολίτη που μας παραδίσει στο «Εκλογαί από τα τραγούδια του ελληνικού λαού», υπάρχει παραλλαγή του υπόλοιπου τραγουδιού:
Ἐγώ περνάω κι' ἀντιπερνάω 'ς τῆς Μαυρουδής τ' ἀλῶνη,
ὁποῦ ἀλωνίζουν δώδεκα κι' ὁποῦ συμπαίζουν δέκα,
κ' ἡ Μάρω μὲ τὴ μάνα της τριγύρω λαγανίζει.
Κ' η μάνα της τῆς ἔλεγε, κ' ἡ μάνα της τῆς λέγει.
«Φεύγα ἠ Μαρώ ὀχ τὸν κουρνιαχτό, φεύγα κι' ἀπὸ τὸν ἥλιο.
Μάννα, τὸν ἥλιο ἀγαπῶ, τὸν κουρνιαχτὸ τὸν θέλω,
τὸ γιὸ τοῦ πρωτολιχνιστῆ ἄντρα θελὰν τὸν πάρω.
Ὁ γιὸς τοῦ πρωτολίχνιστῆ πολλὰ προικιὰ γυρεύει.
Σὰν τὰ γυρεύει δῶστε τα, καλός εἰν' κι' ἄς τὰ πάρη.
Γυρεύει βόιδα τοῦ ζυγιοῦ, φοράδα τῆς καβάλλας,
γυρεύει κι' ἀνεμόπαχνο νὰ τρώει ἡ φοράδα μέσα,
γυρεύει ἀμπέλια ἀτρύγητα, χωράφια μὲ τὰ στάχυα.
Σαν τὰ γυρεύει, δώσε τα, καλός εἰν' κι' ἂς τὰ πάρει.»
5. Κρούσει.


Πηγή πληροφοριών:

ΜΑΡΙΑ ΜΙΧΑΗΛ-ΔΕΔΕ, «ΓΙΟΡΤΕΣ ΕΘΙΜΑ ΚΑΙ ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥΣ», εκδόσεις Φιλιππότης, Αθήνα 1987.
ΚΑΡΩΝΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ, «Η ΙΕΡΟΤΕΛΕΣΤΕΙΑ ΤΗΣ ΑΝΟΙΞΗΣ ΧΟΡΟΣ ΚΑΙ ΠΟΜΠΗ ΤΟΥ ΑΗ ΓΙΩΡΓΗ ΣΤΗ ΝΕΣΤΑΝΗ ΑΡΚΑΔΙΑΣ», εκδόσεις ΤΟ ΔΟΝΤΙ, Πάτρα 2011.
ΚΑΡΩΝΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ, «ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΗΣ ΝΕΣΤΑΝΗΣ», εκδόσεις ΤΟ ΔΟΝΤΙ, Πάτρα 2013.


© Copyright: Παναγιώτης Καρώνης καὶ ἐκδόσεις ΤΟ ΔΟΝΤΙ, μὲ τὴν ἐπιφύλαξη κάθε δικαιώματος.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου