Δευτέρα 9 Νοεμβρίου 2020

ΤΟ ΚΟΙΝΟ ΤΩΝ ΑΡΚΑΔΩΝ – Ἀφιέρωμα

 

 

 

 

 

Τὸ Κοινὸ τῶν Ἀρκάδων – Ἀφιέρωμα

Προλεγόμενα

Μὲ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ μέτρα τὸ Κοινὸ τῶν Ἀρκάδων ἦταν ἕνα μεγάλο κράτος. Ἡ καθαυτὸ Ἀρκαδία εἶχε ἔκταση 4.700 τετραγωνικῶν χιλιομέτρων καί, ὅπως ὑπολογίζουν οἱ ἱστορικοί, 230.000 κατοίκους. Μὲ τὴν Τριδυλία, μερικὲς περιοχὲς τῆς Ἠλείας καὶ τὴ Σκιρίτιδα, τὸ Κοινὸ ἁπλώθηκε σὲ 5.700 – 5.800 τετραγωνικὰ χιλιόμετρα καὶ θὰ εἶχε ὣς 280.000 κατοίκους. Σὲ περίπτωση πανστρατιᾶς θὰ μποροῦσε νὰ κινητοποιήσεη 25.000 ἄνδρες, ἀπὸ τοὺς ὁποίους 8.000 τουλάχιστον εἶχαν δική τους πανοπλία ὁπλίτη. Μὲ τὸν θεσμὸ ὅμως τῶν «ἐπαρίτων» οἱ ὁπλίτες ἦταν περισσότεροι.

Οὐσιαστικά, μιλᾶμε γιὰ ἕνα μεγάλο, ὑπολογίσημο κράτος, γι᾿ αὐτὸ καὶ βάλθηκε ἀπὸ τὶς πόλεις ποὺ έπιθυμοῦσαν ἡγεμονίες, ὅπως ἡ Θήβα καὶ ἡ Σπάρτη.

Ἡ Νεστάνη, ὡς ἀναπόσπαστο κομμάτι τῆς Μαντινείας, συμμετεῖχε βέβαια στὸ Κοινὸ τῶν Ἀρκάδων ἀκολουθώντας τὴν πόλη μὲ τὴν ὁποία γιὰ χρόνια εἶχε συνδέσει τὴ μοίρα της καὶ τὴν ἱστορία της· τὴ Μαντίνεια.

Προχωροῦμε λοιπὸν σὲ ἕνα ὅσο τὸ δυνατὸν ἀναλυτικὸ ἀφιέρωμα σὲ αὐτὸ τὸ ἱστορικὸ γεγονός, ποὺ μᾶς ἀφορὰ ὄχι μόνο σὰν Ἀρκάδες, ἀλλὰ καὶ σὰν πολίτες αὐτῆς τῆς χώρας· πολίτες ποὺ ἐπιθυμοῦν νὰ γνωρίζουν τὴν ἰστορία της. Ἐξάλλου, ὅπως μᾶς παραδίδει ὁ Εὐριπίδης: Ὄλβιος ὅστις τῆς ἱστορίας ἔσχε μάθησιν!

Παναγιώτης Καρώνης


Ἡ ἀρχὴ τοῦ Κοινοῦ...

Ὁ σπουδαιότερος ἀπὸ τοὺς πολιτικοὺς ἠγέτες τῆς ἀναγεννημένης Μαντινείας, ὁ Λυκομίδης, ἔρριξε τὸ σύνθημα τῆς ἑνώσεως τῶν Ἀρκάδων σὲ ἕνα Κοινὸ μὲ δημοκρατικὴ ὀργάνωση. Σὲ σύντομο χρονικὸ διάστημα οἱ πιὸ πολλὲς ἀποδέχθηκαν αὐτὸ τὸ σύνθημα καὶ συνεργάσθηκαν μὲ τὴ Μαντίνεια γιὰ τὴ σύμπηξη τῆς νέας ὀμοσπονδίας.

Οἱ Τεγεάτες διασπάσθηκαν σὲ ἑνωτικοὺς με ἐπικεφαλῆς τὸν Καλλίβιο καὶ τὸν Πρόξενο καὶ ἀνθενωτικοὺς γύρω ἀπὸ τὸν Στάσιππο καὶ ἄλλους φίλους τῶν Σπαρτιατῶν. Ἡ τεγεατικὴ κυβέρνηση – ἕνα συμβούλιο ἀπὸ πέντε, ὅπως φαίνεται, μέλη ποὺ λέγονταν «θεαροί»– υἱοθέτησε τὴν ἀνθενωτικὴ στάση. Οἱ ἑνωτικοί, μὲ τὴ βεβαιότητα ὅτι εἶχαν τὸ λαὸ μαζί τους, τὸν κάλεσαν στὰ ὅπλα. Οἱ προβλέψεις τους ἐπιβεβαιώθηκαν: οἱ πολίτες ποὺ ἀντιπαρατάχθηκαν γύρω ἀπὸ τὸν Στάσιππο ἦταν λιγότεροι. Ἀλλά, ὅταν οἱ δυὸ παρατάξεις συγκρούστηκαν, οἱ ἑνωτικοὶ ὑποχώρησαν, ἀφοῦ ἔχασαν λίγους ἀπὸ τοὺς δικούς τους, μεταξὺ τῶν ὁποίων τὸν Πρόξενο. Ὁ Στάσιππος δὲν τοὺς καταδίωξε καὶ ἔτσι αὐτοὶ ἀποσύρθηκαν στὸ βόρειο τμῆμα τῆς πόλεως καὶ ἔστειλαν στὴ Μαντίνεια ἀγγελιοφόρο μὲ αἴτηση βοηθείας. Ὥσπου νὰ φτάσει αὐτή, ὁ Κάλλιβος ἄρχισε διαπραγματεύσεις μὲ τὸν Στάσιππο. Μόλις ὅμως φάνηκαν οἱ Μαντινεῖς, οἱ ἑνωτικοὶ ἄνοιξαν τὶς πύλες καὶ ὥρμησαν ἑναντίον τῶν ἀνθενωτικῶν. Μερικοὶ ἀπὸ αὐτοὺς κατέφυγαν σὲ ἕνα ναὸ τῆς Ἀρτέμιδος, ἀλλὰ ἀναγκάσθηκαν νὰ παραδοθοῦν, ὅταν οἱ διῶκτες τους τὸν ἀποστέγασαν καὶ τοὺς χτύπησαν μὲ τὰ κεραμίδια· ἔπειτα ὡδηγήθηκαν στὴν Τεγέα καὶ θανατώθηκαν σύμφωνα μὲ ἀπόφαση ποὺ ἐνέκριναν καὶ οἱ Μαντινεῖς. Οἱ περισσότεροι, περίπου 800, ζήτησαν ἄσυλο στὴ Σπάρτη.

Στὸν Ὀρχομενό, στὴν Ἡραία καὶ λίγες ἄλλες ἀρκαδικὲς πόλεις ἐπικράτησαν ἀνθενωτικοί. Ἡ στάση τῶν Ὀρχομενίων ὑπαγορευόταν καὶ ἀπὸ τοπικὰ αἰσθήματα ἐχθρότητας πρὸς τοὺς Μαντινεῖς.

 

 

 

Τὸ ἀρχαίο θέατρο τῆς Μεγαλοπόλεως, τὸ μεγαλύτερο ἑλλαδικὸ θέατρο. (πηγή).

.

 

Λακεδαιμόνιοι καὶ σύμμαχοι ἐναντίον τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ

Οἱ Λακεδαιμόνιοι, ποὺ δὲν μποροῦσαν νὰ παραμείνουν ἀπαθεῖς –ὅπως τὸν καιρὸ ποὺ ἀνοικοδομήθηκε ἡ Μαντίνεια– γιατὶ ἡ ἀδράνειά τους ἐνθάρρυνε τὴ συσπείρωση τῶν ἐχθρικῶν πρὸς αὐτοὺς στοιχείων στὴν Πελοπόννησο καὶ γιατὶ εἶχαν κοινὰ σύνορα μὲ τὴν Τεγέα, ἀποφάσισαν νὰ βοηθήσουν τοὺς Τεγεάτες φίλους των. Αὐτὴ τὴ φορὰ ὄχι μόνο δὲν κωλύονταν ἀπὸ τὸ σύμφωνο ποὺ ὑπέγραψαν στὴν Ἀθήνα τὸ προηγούμενο ἔτος, ἀλλὰ καὶ εἶχαν τὸ δικαίωμα νὰ καταφύγουν στὰ ὅπλα, γιατὶ ἡ Μαντίνεια ἐπετέθη ἐναντίον τῆς τεγέας, παραβαίνοντας τοὺς ὅρκους. Μὲ τοὺς Λακεδαιμονίους συντάχθηκαν οἱ Ὀρχομένιοι, οἱ Ἡραιεῖς, οἱ Λεπρεάτες, οἹ Φλειασίοι. Μὲ τὸ Ἀρκαδικὸ Κοινὸ συμμάχισαν οἱ Ἀργείοι καὶ οἱ Ἠλεῖοι.

Τὰ στρατεύματα τῶν πόλεων τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ μοιράσθηκαν στὰ δύο: οἱ Μαντινεῖς ἔμειναν στὴν πόλη τους, ἐπειδὴ περίμεναν ἐπίθεση ἀπὸ τοὺς Ὀρχομένιους, ποὺ ἐνισχύθηκαν ἀπὸ ἕνα σῶμα πελαστῶν μισθοφόρων, τὸ ὁποῖο σχημάτισε ὁ Λακεδαιμόνιος Πολύτροπος στὴν Κόρινθο ἀπὸ φυγάδες Ἀργείους καὶ Βοιωτούς· οἱ ὑπόλοιποι συγκεντρώθηκαν στὴν Ἀσέα, γιὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν τὸν λακωνικὸ στρατὸ ποὺ θὰ ὡδηγοῦσε ὁ Ἀγησίλαος. Ἐκεῖνος κατέλαβε τὴ συνοριακὴ πόλη Εὔταια καὶ περίμενε νὰ φτάση ὁ Πολύτροπος μὲ τοὺς ἄνδρες του. Ἐν τῷ μεταξὺ οἱ Μαντινεῖς καὶ ἄλλοι ἀρκάδες, ὣς 5.000, μὲ ἀρχηγὸ τὸν Λυκομήδη, ἀποπειράθηκαν νὰ καταλάβουν τὸν Ὀρχομενὸ μὲ ἔφοδο· ἀποκρούσθηκαν μὲ πολλὲς ἀπώλειες καὶ καταδιώχθηκαν ἀπὸ τοὺς μισθοφόρους· τέλος ἀναστράφηκαν καὶ τοὺς ἔκαμψαν, σκοτώνοντας πολλοὺς ἀπὸ αὐτούς, ἀκόμα καὶ τὸν ἀρχηγό τους. Ἡ φθορὰ τῶν μισθοφόρων θὰ ἦταν μεγαλύτερη, ἂν ἐκείνη τὴν ὥρα δὲν ἔφθαναν Φλειάσιοι ἱππεῖς ποὺ ἀπείλησαν τοὺς Ἀρκάδες μὲ κύκλωση.

Ὅταν ὁ Ἀγησίλαος πληροφορήθηκε τὸ γεγονός, κατάλαβε ὅτι, γιὰ νὰ συναντηθῆ μὲ τοὺς μισθοφόρους τοῦ Πολυτρόπου, ἔπρεπε νὰ προχωρήση πρὸς τὰ βόρεια. Πραγματικὰ εἰσέβαλε στὴ χώρα τῶν Μαντινέων καὶ ἄρχισε νὰ τὴ λαηλατῆ, ἐνῶ οἱ Ἀρκάδες ποὺ εἶχαν συγκεντρωθῆ στὴν Ἀσέα μεταστάθμευσαν στὴν Τεγέα μὲ σκοπὸ νὰ ἑνωθοῦν μὲ τοὺς Μαντινεῖς. Ἐν τῷ μεταξὺ εἶχαν ἐνισχυθῆ ἀπὸ ἕνα τμῆμα Ἀργείων. Ὁ Ἀγησίλαος τοὺς ἄφησε νὰ πραγματοποιήσουν τὸν σκοπό τους, γιατὶ δὲν ἤθελε νὰ βρίσκεται ἀνάμεσα σὲ δυὸ ἐχθρικὰ τμήματα. Ἀλλὰ καὶ ὁ ἴδιος ὑποδέχθηκε σὲ λίγο τοὺς μισθοφόρους καὶ τοὺς Φλειασίους ἱππεῖς ποὺ τοὺς συνόδευαν.

Ἐνῶ γινόταν αὐτά, οἱ Ἀρκάδες καὶ οἱ σύμμεχοί τους ἀνέπτυσσαν διπλωματικὴ δραστηριότητα. Πρώτα ζήτησαν βοήθεια ἀπὸ τοὺς Ἀθηναίους· ἀλλὰ δὲν βρῆκαν ἀνταπόκριση. Ἡ στάση τῶν Ἀθηναίων ἐξηγεῖται: τυπικὰ ἔπρεπε νὰ λάβουν τὰ ὅπλα ἐναντίον τῶν Μαντινέων, γιατὶ αὐτοὶ ἦταν οἱ ἐπιτιθέμενοι· ἀλλὰ οὐσιαστικὰ δὲν εἶχαν λόγο νὰ βοηθήσουν ἕνα συνασπισμὸ ποὺ ἀπέβλεπε νὰ ἐξασθενίση τὴ Σπάρτη ἀκόμη περισσότερο, γεγονὸς ποὺ τελικὰ θὰ ὠφελοῦσε τοὺς Θηβαίους, τοὺς πιὸ ἐπικινδύνους ἀντιζήλους των ἐκείνη τὴν ὥρα. Ἔπειτα ἀπὸ τὴν ἄρνηση τῶν Ἀθηναίων οἱ Ἀρκάδες καὶ οἱ σύμμαχοί τους ἀπευθύνθηκαν στοὺς Θηβαίους μὲ θετικά, ὅπως ἦταν φυσικό, ἀποτελέσματα. Οἱ Θηβαῖοι ὑποσχέθηκαν στρατιωτικὴ βοήθεια, ἀφοῦ δανείσθηκαν 10 τάλαντα ἀπὸ τοὺς Ἠλείους, γιὰ νὰ ἐξοπλισθοῦν.

Τὸ ἐκστρατευτικὸ σῶμα τῶν Ἠλείων, ποὺ ἔφτασε ἀργότερα στὴ Μαντίνεια, ἔφερε καὶ τὴν εἴδηση ὅτι οἱ Θηβαῖοι φτάνουν γρήγορα. Γιὰ τοῦτο ἡ ἡγεσία τοῦ ἀντισπατριατικοῦ συνασπισμοῦ ἀπέφυγε νὰ δεχθῆ τὶς προκλήσεις τοῦ Ἀγισηλάου. Ἐκεῖνος πάλι, ἀπὸ μιὰ μεριὰ ἀγνοώντας αὐτὸ τὸ στοιχεῖο καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη θέλοντας νὰ προφυλάξη τοὺς ἄνδρες του ἀπὸ τὶς ταλαιπωρίες μιᾶς χειμερινῆς ἐκστρατίας (ὅπως φαίνεται, εἶχε μπῆ ὁ Δεκέμβριος), ἐξεκενωσε τὴν Ἀρκαδία καὶ διέλυσε τὰ στρατεύματα.

Ἔπειτα ἀπὸ αὐτὸ οἱ Ἀρκάδες εἱσέβαλαν στὴ χώρα τῶν Ἡραίων καὶ ἐπιδόθηκαν σὲ πυρπολήσεις οἰκισμῶν καὶ καταστροφὲς δένδρων, γιὰ νὰ τοὺς τιμωρήσουν, ἐπιδὴ ἤθελαν νὰ μετάσχουν στὸ Κοινὸ καὶ συμαχοῦσαν μὲ τοὺς Λακεδαιμονίους.

 

 

Οι Ἀρκάδες ἦταν πάντα περιζήτητοι πολεμιστές.


Βοιωτοὶ καὶ σύμμαχοι ἐκστρατεύουν στὴν Πελοπόννησο ὑπὲρ τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ

Ἐν τῷ μεταξὺ ἔφτασαν στὴ Μαντίνεια οἱ Βοιωτοὶ ἔχοντας μαζί τους Φωκεῖς, Λοκρούς, Ἡρακλεῶτες, Μαλιεῖς, Εὐοεῖς, Ἀκαρνάνες, καθὼς καὶ ἱππεῖς καὶ πελαστὰς Θεσσαλούς, ἴσως μισθοφόρους. Οἱ πηγὲς ἀναφέρουν ὅτι μαζὶ μὲ αὐτοὺς οἱ ἀντισπαρτιατικὲς δυνάμεις ἔφταναν τοὺς 40.000 ὁπλίτες καὶ τοὺς 30.000 πελταστάς. Πιθανότατα αὐτοὶ οἱ ἀριθμοὶ εἶναι ἐξωγκομένοι.

Ἄμεσο ἀποτέλεσμα τῆς ἀποχώρισης ἀπὸ τὴν Ἀρκαδία τῶν Σπαρτιατῶν καὶ τῶν συμμάχων τους καὶ τῆς ἀφίξεως τῶν Βοιωτῶν καὶ τῶν δικῶν τους συμμάχων ὑπῆρξε ἡ κάμψη τῆς ἀντιστάσεως τῶν ἀριστοκρατικῶν καὶ αὐτονομιστικῶν καθεστώτων στὸν Ὀρχομενό, στὴν Ἡραία καὶ στὶς ἄλλες ἀρκαδικὲς πόλεις ποὺ εἶχαν πάρει τὰ ὅπλα ἐναντίον τοῦ νεοσύστατου Κοινοῦ, τὸ ὁποῖο ἔτσι ἐπεκτάθηκε σὲ ὁλόκληρη τὴν Ἀρκαδία.

Οἱ βοιωτάρχες, βλέποντας ὅτι ὁ Ἀγησίλαος εἶχε ἐκκενώσει τὴν Ἀρκαδία, θεώρησαν ὅτι ὁ λόγος τῆς ἐκστρατείας τους εἶχε ἐκλείψει καὶ θέλησαν νὰ ὡδηγήσουν τὰ στρατεύματά τους ἔξω ἀπὸ τὴν Πελοπόννησο. Ἀντίθετα, οἱ Ἀρκάδες, οἱ Ἀργεῖοι, οἱ Ἡλεῖοι, διαπιστώνοντας τὴν ἀλκὴ τῶν Βοιωτῶν καὶ τὸ πλῆθος τῶν συμμάχων τους καὶ γνωρίζοντας ὅτι οἱ Λακεδαιμόνιοι ὑστεροῦσαν ἀριθμητικὰ καὶ εἶχαν χάσει τὴν αὐτοποπίθησή τους, ἐπέμειναν ὅτι ἔπρεπε ὅλοι μαζὶ νὰ εἰσβάλουν στὴ Λακωνική. Τὰ ἐπιχειρήματα αὐτὰ εἶχαν τὴν ἀξία τους· ἀλλὰ ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ οἱ βοιωτάρχες ἐγνώρισαν ὅτι ἡ Λακωνία προστατευόταν ἀπὸ δύσβατα σύνορα, ἐλάμβαναν ὑπ᾿ ὄψη τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ ἐποχὴ ἦταν προχωρημένη –γύρω ἀπὸ τὸ χειμερινὸ ἡλιοστάσιο– καὶ ἐπὶ πλέον εἶχαν ὑποχρέωση νὰ ἐπιστρέψουν στὴ Θήβα σύντομα, ἐπειδὴ ἔληγε ὁ χρόνος τῆς ἀρχῆς τους καὶ ὁ νόμος ἀπειλοῦσε μὲ θάνατο ἐκείνους ποὺ δὲν τὴν παρέδιδαν ἀμέσως στοὺς διαδόχους των. Ἐνῶ οἱ γνῶμες κυμαίνονταν, ἔφθασαν στὸ συμμαχικὸ στρατηγεῖο φυγάδες περίοικοι, οἱ ὁποῖοι ὄχι μόνο ἐπανέλαβαν τὴν πληροφορία ὅτι ἡ ἄμυνα τῆς Λακωνίας ἦταν πολὺ ἰσχὴ ἀπὸ ἄποψη μαχίμων, ἀλλὰ καὶ βεβαίωσαν ὅτι σὲ περίπτωση εἰσβολῆς θὰ σηκώνοντας ὅλοι οἱ περίοικοι ἐναντίον τῶν Σπαρτιατῶν. Ὁ Ἐπαμεινώνδας καὶ ὁ Πελοπίδας υἱοθέτησαν ἀποφασιστικὰ τὴν ἰδέα τῆς ἐκστρατείας μέσα στὴ Λακωνία καὶ τελικὰ ἐπηρέασαν τοὺς ἄλλους ἡγήτορες καθὼς καὶ τοὺς ἐπίστρατους πολίτες.

Πάντα πυρπολώντας καὶ καταστρέφοντας οἱ εἰσβολεῖς προχώρησαν ὣς τὸ Ἔλος. Οἱ ὑπόλοιποι, ματαξὺ τῶν ὁποίων οἱ Βοιωτοί, πέρασαν τὸν Εὐρώτα κοντὰ στὶς Ἀμύκλες, συγκρούσθηκαν μέ Λακεδαιμονίους ὁπλίτες καὶ ἱππεῖς κοντὰ στὸ ἱερὸ τοῦ Ποσειδῶνος Γαιαόχου καὶ προσέβαλαν ἐπὶ τρεῖς ἡμέρες τὸ τεῖχος τοῦ Γυθείου, ὅπου καὶ ὁ ναύσταθμος τῶν Σπαρτιατῶν. Τὴν ἴδια τὴ Σπάρτη δὲν τὴν ἀπείλησαν. Ὅπως φαίνεται, οἱ ἡγήτορες τῶν συμμάχων συγκρατήθηκαν ἀπὸ τὴ σκέψη ὅτι οἱ Σπαρτιάτες θὰ πολεμοῦσαν ἀπελπισμένα. Ἐξ ἄλλου οἱ Ἀρκάδες συγκέντρωναν ἐν τῷ μεταξὺ ὅση λεία μποροῦσαν καὶ διέρρεαν πρὸς τὶς ἑστίες του. Τὸ παράδειγμά τους ἀκολούθησαν οἱ Πελοποννήσιοι ποὺ κατοικοῦσαν πιὸ μακριά. Μετὰ τὴ δήωση καὶ τὴ λεηλασία τῆς κοιλάδος τοῦ Εὐρώτα καὶ ἀφοῦ ἔγινε φανερὸ ὅτι ἡ ἐκστρατεία δὲν ἐπρόπειτο νὰ ἔχη ἄλλα ἀποτελέσματα, οἱ σύμμαχοι στρατηγοὶ ὡδήγησαν τὰ τμήματά τους στὴν Ἀρκαδία.

Αὐτὴ ἡ ἐκστρατεία εἶχε σὰν ἀποτέλεσμα νὰ ἀπελευθερώση τὴ Μεσσηνία ἀπὸ τὸν Σπαρτιατικὸ ζυγό, νὰ ἑνώση πολιτικὰ τοὺς Ἀρκάδες καὶ νὰ καταστήση αὐτόνομες τὶς ἑλληνικὲς πόλεις.

 

 

Κοῦροι. Σκηνή ἀπὸ τὴν τελετὴ ἔναρξης τῶν Ὀλυμπιακῶν Ἀγώνων 2004.


 

Ἀρκάδες καὶ Ἠλεῖοι τὸ 369 π.Χ.

Ὁ Μαντίνειος Λυκομήδης, ποὺ ὅπως εἴπαμε, ἦταν ὁ κύριος ἱδρυτὴς τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ καὶ ὁ πιὸ ἰσχυρὸς ἀπὸ τοὺς ἡγέτες του, καλοῦσε τοὺς συμπολίτες του νὰ πάψουν νὰ ὑπηρετοῦν τὰ θηβαϊκὰ συμφέροντα καὶ νὰ χαράξουν δική τους πολιτικὴ γραμμή. Τοὺς τόνιζε ὅτι ἦταν οἱ μόνοι αὐτόχθονες κάτοικοι τῆς Πελοποννήσου, τὸ μεγαλύτερο ἑλληνικὸ φύλο, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀλκιμώτατο, ἀφοῦ ἦταν περιζήτητοι ὡς μισθοφόροι καὶ ὡς σύμμαχοι. Παλαιότερα, ἔλεγε, οἱ Λακεδαιμόνιοι δὲν ἐξεστράτευαν ἐναντίον τῶν Ἀθηναίων χωρὶς Ἀρκάδες· καὶ τώρα οἱ Θηβαῖοι εἰσέβαλαν στὴ Λακεδαίμονα μὲ τὴ βοήθειά τους. «Ἂν βάλετε μυαλό, θὰ ἀπαλλαγῆται ἀπὸ τὴν ὑποχρέωση νὰ ὑπακούετε ἄλλους. Ὅπως στὸ παρελθὸν συντελέσατε στὴν αὔξηση τῆς δυνάμεως τῶν Λακεδαιμονίων ἀκολουθώντας τους στὶς ἐκστρατεῖες τους, ἔτσι κινδυνεύετε νὰ δῆτε σὲ λίγο τοὺς Θηβαίους νὰ μεταβάλλονται σὲ ἄλλους Λακεδαιμονίους, ἂν τοὺς ἀκολουθῆται χωρὶς ἀντίρρηση καὶ δὲν ἀπαιτῆται συμμετοχὴ στὴν ἡγεσία». Οἱ Ἀρκάδες ὑπερηφανεύονταν ἀκούγοντας αὐτὰ τὰ λόγια καὶ ἀντλοῦσαν αὐτοπεποίθηση ἀπὸ τὰ στρατιωτικὰ ἐπιτεύγματά τους. Ἀλλὰ οἱ Θηβαῖοι ἄρχισαν νὰ ψυχραίνονται μαζί τους.

Συγχρόνως ἐντάθηκαν οἱ σχέσεις τῶν Ἀρκάδων μὲ τοὺς Ἡλείους. Οἱ δεύτεροι, μετὰ τὸν κλονισμὸ τῆς Σπάρτης, ἐπιδίωξαν νὰ ἐπαναφέρουν κάτω ἀπὸ τὴν ἐπικυριαρχία τους ὅλους τοὺς περιοίκους των, τοὺς ὁποίους εἶχαν ἀφήσει ἐλεύθερους τὸ 398 π.Χ. ὑπείκοντας σὲ σπαρτιατικὴ πίεση. Ἀλλὰ οἱ Ἀρκάδες διακήρυξαν ὅτι οἱ Τριφύλιοι καὶ ἄλλοι ἀπὸ τοὺς πληθυσμοὺς ποὺ διεκδικοῦσαν οἱ Ἡλεῖοι ἦταν ἀρκαδικῆς καταγωγῆς καὶ ὄχι μόνο τοὺς ἐνθάρρυναν νὰ μὴν ὑποκύψουν στοὺς Ἡλείους, ἀλλὰ καὶ τοὺς δέχθηκαν στὸ Ἀρκαδικὸ Κοινό, χωρὶς νὰ δίνουν σημασία στὶς διαμαρτυρίες τῶν Ἡλείων.

Ὡστόσο οἱ Ἡλεῖοι ἀνέκτησαν ἕνα μικρὸ μέρος ἀπὸ τοὺς τέως περιοίκους των. Δὲν τοὺς ἐπανέφεραν ὅμως στὴν παλαιὰ πολιτικὴ θέση τους, ἀλλὰ τοὺς ἔδωσαν ἰσοπολιτεία, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι ἀπὸ τὸ 368 π.Χ. καὶ ἔπειτα ὁ ἀριθμὸς τῶν φυλῶν, στὶς ὁποῖες κατανέμονται οἱ Ἡλεῖοι πολίτες αὐξήθηκε ἀπὸ 10 σὲ 12.

 

 

 

Δυὸ ἀπόψεις τῆς πύλης τῆς ἀκροπόλεως τῆς ἀρχαίας Νεστάνης ὅπως διασώζεται σήμερα. Πάνω: ἄποψη κατὰ τὴν εἴσοδο. Κάτω Ἄποψη ἀπὸ τὴν ἐντὸς τοῦ ὀχυρωμένου λόφου πλευρά.

 

Τὸ Ἀρκαδικὸ κοινὸ

Τὸ Ἀρκαδικὸ κοινὸ δὲν εἶχε ἀκόμη ἀποκτήσει μιὰ μόνιμη πρωτεύουσα, ἐξ αἰτίας τῶν ἀντιζηλιῶν ποὺ χώριζαν τὶς κυριότερες πόλεις, ἔπειτα ἀπὸ μακρὰ καὶ δραστήρια παράδοση τοπικισμοῦ καὶ προστριβῶν. Ἔτσι οἱ Ἀρκάδες ἦταν ὑποχρεωμένοι νὰ ἐπιλέξουν ἀνάμεσα στὴν παράταση τῆς ἐκκρεμότητος καὶ στὴν ἵδρυση μιᾶς νέας πόλεως. Ἡ δεύτερη λύση ἐνισχυθηκε ἀπὸ τὴν πρόσφατη εἰσβολὴ τῶν Σπαρτιατῶν στὴν Ἀρκαδία, ποὺ ἔκαμε αἰσθητὴ τὴν ἀνάγκη νὰ ἐνισχυθῆ ἡ κοιλάδα τοῦ Ἀλφειοῦ μὲ ἕνα ἰσχυρὸ ἀμυντικὸ ἔργο, ὅπως μιὰ μεγάλη πόλη μὲ μεγάλα καὶ ψηλὰ τείχη. Ἡ κατάλληλη θέση βρέθηκε κοντὰ στὶς ὄχθες τοῦ Ἑλισσῶνος κάπου τέσσερα χιλιόμετρα πρὶν ἀπὸ τὴ συμβολή του μὲ τὸν Ἀλφειό, στὸ ὑψίπεδο ποὺ χωρίζει τὴν ἄνω κοιλάδα αὐτοῦ τοῦ ποταμοῦ ἀπὸ τὴν ἄνω κοιλάδα τοῦ Εὐρώτα. Τὶς σχετικὲς ἐργασίες διηύθυνε μιὰ ἐπιτροπή, στὴν ὁποία ἀντιπροσωπεύθηκαν ἡ Παρισσία, ἡ Τεγέα, ἡ Μαιναλία, ἡ Μαντίνεια, καὶ ὁ Κλείτωρ. Οἱ κάτοικοι τῆς νέας πόλεως προῆλθαν ἀπὸ 20 περίπου κῶμες. Τὸ κράτος περιέλαβε ἰσάριθμους περίπου οἰκοισμοὺς τῆς Παρρασίας, τῆς Εὐτρησίας, ἑνὸς μέρους Μαιναλίας, καθὼς καὶ τῶν τέως σπαρτιατικῶν περιοχῶν τῆς Αἰγύτιδος καὶ τῆς Σκιρίτιδος, συνολικῆς ἐκτάσεως ἴσης μὲ τὸ 1/3 τῆς Ἀρκαδίας. Ἡ περίμετρος τῶν τειχῶν της, 8.400 μ., ποὺ περιέκλειαν ἔκταση 370 ἐκταρίων, ἦταν πολὺ μεγαλύτερη ἀπὸ ὅση θὰ χρειαζόταν ἡ προστασία τοῦ προβλεπόμενου μόνιμου πληθυσμοῦ της ἀπὸ ἐχθρικὲς ἐπιθέσεις· ἀπέβλεπε λοιπὸν καὶ στὴν κάλυψη τῶν κατοίκων τῆς ὑπαίθρου μαζὶ μὲ τὰ κοπάδια τους. Ἀκριβῶς ἐξ αἰτίας τοῦ ἀσυνήθιστου μεγέθους της ἡ νέα πόλη ὀνομάσθηκε ἁπλῶς «Μεγάλη Πόλις». Τὰ τρία πλεονεκτήματά της, θέση, μέγεθος καὶ ἔλλειψη ἱστορικοῦ παρελθόντος , τὴν ἔκαναν ἐπίσης κατάλληλη γιὰ νὰ γίνη πρωτεύουσα τοῦ Άρκαδικοῦ Κοινοῦ. Ἔτσι μαζὶ μὲ τὰ τείχη καὶ τὰ οἰκήματα ἄρχισαν νὰ κτίζονται δημόσια κτήρια, ὅπως τὸ Θερσίλειο –αἴθουσα συνεδριάσεως τῆ συνελεύσεως τῶν «μυρίων» (52 x 66 μ.)–, ἀγορά, ναοί, καθὼς καὶ τὸ μεγαλύτερο ἑλλαδικὸ θέατρο. Τὸ ρεῦμα τοῦ Ἑλισσῶνος χώρισε τὴν πόλη σὲ δύο μέρη: τὸ βόρειο προορίσθηκε γιὰ τὴν κατοίκηση· τὸ νότιο γιὰ τὴ δημόσια καὶ κοινωνικὴ δραστηριότητα. Οἱ Ἀρκάδες ἔλαβαν χρηματικὲς ἐνισχύσεις ἀπὸ διάφορες ἑλληνικὲς πόλεις, γιὰ νὰ ἀποπερατώσουν τὰ τείχη καὶ τὰ ἄλλα δημόσια ἔργα. Ὅπως παρατηρήθηκε ἡ ἵδρυση τῆς Μεγαλοπόλεως συμπλήρωσε τὴν περικύκλωση τῶν Σπαρτιατῶν, συγχρόνως ὅμως ἐνίσχυσε τὸ Ἀρκαδικὸ κοινὸ ἀπέναντι στοὺς Ἠλείους καὶ στοὺς ἴδιους τοὺς Θηβαίους καὶ ἐνθάρρυνε τὶς ἀρκαδικὲς τάσεις γιὰ ἀνεξάρτητη πολιτική.

Οἱ βασικοὶ θεσμοὶ τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ διαμορφώθηκαν ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς συστάσεώς του. Τὰ ὄργανα καὶ ἡ διοίκησή του πῆραν τὴν ὁριστικὴ μορφή τους μετὰ τὴν ἐπέκτασή του σὲ ὅλη τὴν Ἀρκαδία, τὴν Τριφυλία, σὲ μερικὲς περιοχὲς τῆς Ἡλείας, καὶ στὴ Σκιρίτιδα καὶ μετὰ τὴν ἵδρυση τῆς Μεγαλοπόλεως καὶ τοῦ κράτους της. Σὲ τελευταία ἀνάλυση ἡ ἐξουσία ἀνῆκε στοὺς πολίτες τῆς ὁμοσπονδίας, οἱ ὁποῖοι τὴν ἀσκοῦσαν σὲ πάνδημες συνελεύσεις, ἁρμόδιες νὰ λάβουν ἀποφάσεις γιὰ σημαντικὰ ζητήματα, νὰ ἐκλέξουν ἄρχοντες καὶ νὰ τοὺς έλέγξουν. Δυστυχῶς, δὲν γνωρίζουμε ἂν πλήρη πολιτικὰ δικαιώματα εἶχαν ὅλοι οἱ ἐνίληκοι ἐλεύθεροι Ἀρκάδες. Ἄμεσες μαρτυρίες δὲν ὑπάρχουν· οἱ ἔμμεσες ἐνδείξεις δὲν εἶναι ἀποφασιστικές. Τὸ πολιτικὸ σῶμα καὶ ἡ συνέλευσή του χαρακτηρίζονταν μὲ τὸν ὅρο «μύριοι». Ὅπως ἔχει παρατηρηθῆ, ἂν αὐτὸς ὁ ὅρος σήμαινε πραγματικὰ ὅτι οἱ πολίτες ἦταν μόνο 10.000, τὸ πολίτευμα τοῦ Κοινοῦ δὲν θὰ ἦταν δημοκρατικό. Ἀλλὰ θὰ ἀνῆκε στὴν κατηγορία τῶν πολὺ ἀνοιχτῶν ὀλιγαρχιῶν (ποὺ ὁ Ἀριστοτέλης ὀνομάζει «πολιτεῖες»). Ἀλλὰ δὲν ἀποκλείεται ὁ ὅρος «μύριοι»νὰ μὴν εἶχε ἀκριβῆ ἀριθμητικὴ σημασία. Ἐπίσης ἀγνοοῦμε τὴ συχνότητα τῶν ταχτικῶν συνεδριάσεων αὐτοῦ τοῦ σώματος: ὅσο πιὸ πυκνὲς ἦταν, τόσο περισσότερο δημοκρατικὸ θὰ ἦταν τὸ πολίτευμα. Ἄλλο πρόβλημα εἶναι τὸ ἀκόλουθο: οἱ ἀποφάσεις λαμβάνοντας μὲ ψηφοφορία κατὰ κεφαλὴν ἢ κατὰ πόλεις; Ὑπάρχουν κάποιες πιθανότητες ὅτι συνέβαινε τὸ πρῶτο. Μαρτυρεῖται «βουλὴ Ἀρκάδων», ἡ ὁποία συνέπραττε μὲ τοὺς «μύριους» γιὰ τὴ λήψη ἀποφάσεων, ὅπως φαίνεται ἀπὸ τὴν τυπικὴ διατύπωση: «ἔδοξε τῇ βουλῇ τῶν Ἀρκάδων καὶ τοῖς μυρίοις». Ἀγνοοῦμε ὅμως ἂν ὁ ρόλος τῆς βουλῆς, ἦταν μόνο προβουλευτικὸς ἢ εὐρύτερος. Ἀναφορικὰ μὲ τὴν προέλευσή της, ὑποτίθεται ὅτι τὰ μέλη της ἀντιπροσώπευαν τὰ ὁμόσπονδα κράτη ἀνάλογα μὲ τὸν πληθυσμό τους. Αὐτὴ ἡ ὑπόθεη στηρίζεται σὲ μιὰ ἄλλη, πολὺ πιθανή, σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία οἱ ἄρχοντες ποὺ λέγονταν «δαμιουργοὶ» ἦταν μιὰ ἐπιτροπὴ τῆς βουλῆς, ἀνάλογη μὲ τοὺς πρυτάνεις τῶν Ἀθηναίων ἢ τοὺς «ἀποκλύτους» τῶν Αἰτωλῶν. Οἱ «δαμιουργοὶ» ἦταν 50 καὶ κατανέμονταν μὲ τὸν ἀκόλουθο τρόπο: 10 Μεγαλοπολίτες, ἀπὸ 5 Τεγεάτες, Μαντινεῖς Κουνούριοι, Ὀρχομένιοι, Κλειτόριοι, Ἡραιεῖς, Θελφούσιοι, 3 Μαιναλεῖς, 2 Λεπρεάτες. Ἐρωτᾶται ἂν οἱ «ἄρχοντες», ποὺ ἀναφέρονται σὲ φιλολογικὴ πηγή, ἦταν ἰδιαίτερη ἀρχὴ ἢ πρέπει νὰ ταυτισθοῦν μὲ τοὺς «δαμιουργούς». Αὐτοὶ οἱ «ἄρχοντες» εἶχαν ἐκτεταμένες ἐξουσίες, μποροῦσαν νὰ λάβουν σοβαρὲς ἀποφάσεις, ἀλλὰ αὐτὲς κρίνονταν ἐκ τῶν ὑστέρων ἀπὸ τοὺς «μυρίους». Μετὰ τὸ τέλος τῆς ἀρχῆς τους λογοδοτοῦσαν στοὺς ἐντολεῖς τους. Ἐπικεφαλῆς τοῦ ἐκτελεστικοῦ ἦταν ἕνας αἱρετὸς ἄρχων, ποὺ λεγόταν «στρατηγός». Αὐτὴ τὴ θέση κατεῖχε ὅσο ζοῦσε ὁ Λυκούργος.

Σὲ καιρὸ εἰρήνης τὸ Ἀρκαδικὸ Κοινὸ διατηροῦσε ἕνα στρατὸ 5.000 ἐπιλέκτων, τῶν «ἐπαρίτων». Σὲ καιρὸ πολέμου ἐπιστρατεύονταν καὶ ἄλλοι πολίτες. Ο θεσμὸς τοῦ μονίμου στρατοῦ καὶ ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνδρῶν του εἶναι στοιχεῖα ἀξιοπρόσεκτα. Ὥς τώρα μόνιμοι στρατοὶ ἦταν οἱ κλάσεις τῶν νεοσυλέκτων σὲ διάφορα δημοκρατούμενα ἢ ὀλιγαρχούμενα κράτη καὶ σώματα μισθοφόρων στὴν ὑπηρεσία τυράννων. Γιατί οἱ Ἀρκάδες κρατοῦσαν στὰ ὅπλα τόσους ἄνδρες; Οἱ λόγοι ἀμύνης καὶ ἐπιβολῆς τῆς κεντρικῆς κυβερνήσεως ποὺ ἔχουν προβληθῆ ἀπὸ διάφορους ἱστορικοὺς μποροῦν νὰ ἀνταποκρίνονται στὴν πραγματικότητα ὡς ἕνα ὁρισμένο βαθμό. Ἴσως ὁ κυριότερος λόγος εἶναι ἄλλος: ἡ συγκράτηση στὸν τόπο τῶν μαχίμων Ἀρκάδων, ποὺ διαφορετικὰ θὰ ἀναγκάζονταν νὰ γίνουν μισθοφόροι σὲ ξένα κράτη, ὅπως ἔκαναν κατὰ παράδοση ἀπὸ ἄλλες δεκαετίες, καὶ ἑπομένως θὰ ἔλειπαν, ὅταν χρειάζονταν. Ἡ πολιτικὴ ποὺ χάραξε γιὰ τὸ Ἀρκαδικὸ Κοινὸ ὁ Λυκομίδης δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἐφαρμοσθῆ χωρὶς χρησιμοποίηση τοῦ συνόλου τῶν μαχίμων Ἀρκάδων. Ἔστι τὸ Ἀρκαδικὸ Κοινὸ προσελάμβανε τὸ ἴδιο ὡς μισθοφόρους τοὺς πολίτες του ποὺ κινδύνευαν νὰ ζητήσουν ἀλλοῦ πόρο ζωῆς, ὥστε νὰ τοὺς ἔχη καὶ σὲ καιρὸ πολέμου. Φυσικά, αὐτὸ τὸ μέτρο προκαλοῦσε σοβαρὲς δαπάνες, οἱ ὁποῖες ἀντιμετωπίζονταν μὲ συνεισφορὲς τῶν πόλεων καὶ μὲ τὰ πολεμικὰ λάφυρα.

Τὰ κράτη ποὺ συναπετέλεσαν τὸ Ἀρκαδικὸ Κοινὸ διατήρησαν ἕνα βαθμὸ κυριαρχίας: εἶχαν πολίτες (ποὺ ἦταν καὶ πολίτες τοῦ Κοινοῦ), Ἐκκλησία τοῦ δήμου, Βουλή, ἄρχοντες· μερικὰ έξακολούθησαν νὰ ἐκδίδουν νόμισμα.

Μὲ τὰ ἀρχαῖα ἑλληνικὰ μέτρα τὸ Κοινὸ τῶν Ἀρκάδων ἦταν ἕνα μεγάλο κράτος. Ἡ καθαυτὸ Ἀρκαδία εἶχε ἔκταση 4.700 τετραγωνικῶν χιλιομέτρων καί, ὅπως ὑποτίθεται, 230.000 κατοίκους. Μὲ τὴν Τριδυλία, μερικὲς περιοχὲς τῆς Ἠλείας καὶ τὴ Σκιρίτιδα, τὸ Κοινὸ ἁπλώθηκε σὲ 5.700 – 5.800 τετραγωνικὰ χιλιόμετρα καὶ θὰ εἶχε ὣς 280.000 κατοίκους. Σὲ περίπτωση πανστρατιᾶς θὰ μποροῦσε νὰ κινητοποιήση 25.000 ἄνδρες, άπὸ τοὺς ὁποίους 8.000 τουλάχιστον εἶχαν δική τους πανοπλία ὁπλίτη. Μὲ τὸν θεσμὸ ὅμως τῶν «ἐπαρίτων» οἱ ὁπλίτες ἦταν περισσότεροι.

Οἱ Ἀρκάδες μὲ τὴν δημιουργία τοῦ Κοινοῦ ἄρχισαν νὰ τοποθετοῦν τὶς φιλοδοξίες τους καὶ τὶς ἐπιδιώξεις τους ὑψηλότερα ἀπὸ τὰ κοινὰ συμφέροντα ποὺ τοὺς εἶχαν ἑνώσει λίγο νωρίτερα μὲ τοὺς Θηβαίους καὶ τοὺς Ἠλείους, ὅταν ἐπρόκειτο ὅλοι μαζὶ νὰ καταλάβουν τοὺς Σπαρτιάτες, καὶ οἱ σχέσεις μὲ τὴ Θήβα ἄρχισαν νὰ ὠχριοῦν φτάνοντας σὲ σημεῖο νὰ ἀντισταθοῦν στὴν θηβαϊκὴ ἀντιπροσωπία γιὰ σύναψη νέας «κοινῆ εἰρήνης» ποὺ θὰ καθηστοῦσε τοὺς Ἕλληνες ὐποχείριους τῶν Θηβαίων. Ἡ πρώτη κρίση μὲ μονιμότερες συνέπειες στὸ ἐσωτερικὸ τῆς ἀντιθηβαϊκῆς παρατάξεως σημειώθηκε τὸ 366 π.Χ. μὲ ἀφορμὴ τὴν κατάληψη τοῦ Ὠρωποῦ ἀπὸ τοὺς Θηβαίους.

Ἡ κρίση μεταξὺ τῶν Ἀθηναίων καὶ τῶν συμμάχων τους εἶχε ἄμεσο ἐντίκτυπο στὸ ἐσωτερικὸ τοῦ ἀντίπαλου συνασπισμοῦ. Ὁ Λύκομίδης διέκρινε τὴ δυνατότητα νὰ ἐπωφεληθῆ ἀπὸ αὐτήν, γιὰ νὰ ἐπιτύχη τὴ σύναψη συμμαχίας μεταξὺ Ἀρκάδων καὶ Ἀθηναίων, ὁπότε τὸ Ἀρκαδικὸ κοινὸ θὰ μποροῦσε νὰ ἐγκαταλείψη ἀπροσχημάτιστα τὴ συμμαχία μὲ τοὺς Βοιωτούς, χωρὶς νὰ διατρέχη κίνδυνο ἀπὸ αὐτοὺς καὶ ἀπὸ τοὺς ἄλλους συμμάχους των. Ἡ Ἐκκλησία τῶν «μυρίων» ἐνέκρινε αὐτὴ τὴ στροφὴ τῆς ἐξωτερικῆς πολιτικῆς καὶ ἀνέθεσε στὸν ἴδιο τὸν Λυκομίδη νὰ διεξαγάγη τὶς σχετικὲς διαπραγματεύσεις μὲ τοὺς Ἀθηναίους. Ἐκεῖνοι ἄκουσαν τὸν ξένο τους μὲ ἔκπληξη καὶ ἐνδιαφέρον. Στὴ θέση ποὺ βρίσκονταν, ἡ προοπτικὴ συμμαχίας μὲ τοὺς Ἀρκάδες ἦταν πολὺ ἐλκιστική. Ἀλλὰ οἱ Ἀρκάδες ἦταν ἐχθροὶ τῶν Λακεδαιμονίων, μὲ τοὺς ὁποίους οἱ Ἀθηναῖοι ἦταν ἤδη σύμμαχοι. Ἦταν ἐπιτρεπτὸ νὰ συμμαχίσουν μὲ δυὸ ἐχθρούς; Πῶς θὰ ἐξεπλήρωναν τὶς ὑποχρεώσεις τους στὸν ἕναν ἀπὸ τοὺς συμμάχους, χωρὶς νὰ ἔλθουν σὲ σύγκρουση μὲ τὸν ἄλλον; Τί θὰ γινόταν στὴν περίπτωση ποὺ θὰ εἶχαν ὑποχρέοση νὰ συντρέξουν καὶ τοὺς δύο; Στὸ πρῶτο ἐρώτημα ἀπάντησαν μὲ τὸ ἐπιχείρημα ὅτι δίνοντας στοὺς Ἀρκάδες τὴ δυνατότητα νὰ μὴν ἔχουν τὴν ἀνάγκη τῶν Θηβαίων προσέφεραν ὑπηρεσία στοὺς ἴδιους τοὺς Λακεδαιμονίους. Αὐτὸ τὸ ἐπιχείρημα δὲν ἦταν ὰπλὸ πρόσχημα· εἶχε πραγματικὰ κάποια άξία στὸ πρακτικὸ ἐπίπεδο καὶ μποροῦσε νὰ ἀποφέρη καρποὺς στὸ μέλλον ἀπομακρύνοντας τοὺς Ἀρκάδες ἀπὸ τοὺς Θηβαίους ἀκόμη περισσότερο. Ἔπρεπε ὅμως νὰ τὸ καταλάβουν καὶ οἱ Λακεδαιμόνιοι, καθὼς καὶ οἱ ἄλλοι σύμμαχοι· διαφορετικὰ ἡ προσέγγιση Ἀθηναίων – Ἀρκάδων θὰ ἔθετε σὲ κίνδυνο τὴ συμμαχία Ἀθηναίων – Λακεδαιμονίων. Γιὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν τὴ δεύτερη δυσκολία, οἱ Ἀθηναῖοι συμφώνησαν μὲ τοὺς Ἀρκάδες νὰ τοὺς βοηθοῦν μὲ ἱππικὸ «εἴ τις στρατεύοιτο ἐπὶ Ἀρκαδίαν» καὶ νὰ μὴν συνεργάζονται μαζί τους σὲ ἐπιχειρήσεις μέσα σὲ λακωνικὸ ἔδαφος. Ἂν αὐτοὶ οἱ ὅροι ἦταν διατυπωμένοι ἔτσι, ὅπως μᾶς τοὺς παραδίδει ὁ Ξενοφῶν, δὲν ἦταν ἀρκετὰ ξεκάθαροι: τὸ «εἴ τις» εἶναι τόσο γενικὸ καὶ ἀόριστο, ὥστε καλύπτει καὶ περίπτωση ἐπιθέσεως ἀπὸ τοὺς Λακεδαιμονίους· ὁ δεύτερος ὅρος θὰ εἶχε ἐφαρμογὴ μόνο στὴν περίπτωση ποὺ οἱ Άρκάδες καὶ οἱ σύμμχοί τους θὰ ἀποθοῦσαν ἐπίθεση Λακεδαιμονίων καὶ θὰ τοὺς καταδίωκαν πέρα ἀπὸ τὰ σύνορα. Τὸ τρίτο πρόβλημα δὲν ἀντιμετωπίσθηκε γιατὶ ἦταν πραγματικὰ ἄλυτο. Ὁ Λυκομήδης δολοφονήθηκε στὸν δρόμο τῆς ἐπιστροφῆς ἀπὸ Άρκάδες πολιτικοὺς φυγάδες. Ἀλλὰ ὁ θάνατός του δὲν στάθηκε ἐμπόδιο στὴν ἐπικύρωση ἀπὸ τὴν ἀρκαδικὴ πλευρὰ τοῦ σχεδίου συμμαχίας ποὺ ζήτησε μὲ τοὺς Ἀθηναίους.

 

 

 

Τὸ ἀρχαίο θέατρο τῆς Μαντινείας μὲ φόντο τὸν λόφο Γκορτσούλι.

 

Ἡ διάσπαση τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ

Παρ᾿ ὅλη τὴν προσπάθεια, τὸ Κοινὸ τῶν Ἀρκάδων δὲν μπόρεσε νὰ ἀποκτήση συνοχὴ μέσα στὰ ἐλάχιστα χρόνια τῆς ὑπάρξεώς του. Οἱ παλαιὲς ἀντιθέσεις μεταξὺ τῶν πόλεων δὲν ἐκόπασαν. Ἡ οἰκονομία ἦταν πολὺ καθυστερημένη, τὸ ἐθνικὸ εἰσόδημα χαμηλό, τὸ ποσοστὸ τῶν φτωχῶν ἀπὸ τὰ ὑψηλότερα στὸν ἑλληνικὸ κόσμο. Γιὰ τούτους τοὺς λόγους καὶ ἐπειδὴ ἐπὶ πλέον εἶχαν ἀπὸ καιρὸ ἐξασθεσήνει τὰ παραδοσικὰ κοινωνικὰ πλαίσια, οἱ ταξικὲς ἀντιθέσεις καὶ οὶ πολιτικοὶ ἀγῶνες ποὺ τὶς ἀνακλοῦσαν προσελάμβαναν μεγάλη ὀξύτητα. Συνηθισμένα μέσα ἀνακουφὶσεως τῆς ἔνδειας καὶ τῶν κοινωνικῶν ἐπακολουθημάτων της ἦταν οἱ λεηλασίες καὶ κατακτήσεις, καθὼς καὶ ἡ ἀναζήτηση ἐργασίας στὸ ἐξωτερικὸ μὲ τὴ μορφὴ κατατάξεως σὲ μισθοφορικοὺς στρατούς. Ἀπὸ τὴν ἵδρυση τοῦ Κοινοῦ οἱ πόλεμοι ἔγιναν πιὸ ἐπικερδεῖς: οἱ Ἀρκάδες πολεμοῦσαν τώρα γιὰ λογαριασμό τους, καὶ ἀποκλειστικὰ ἐναντίον γειτόνων, γεγονὸς ποὺ ἐπέτρεπε τὴν ἀποκομηδὴ μεγάλων ποσοτήτων λείας. Ἐξ ἄλλου κατὰ τὰ διαστήματα τῆς εἰρήνης πολλοὶ ἄποροι παρέμεναν στὶς τάξεις τοῦ μόνιμου στρατοῦ τῶν 5.000 «ἐπαρίτων» καὶ ἔτσι ἐξασφάλιζαν μονιμώτερη ἔμμισθη ἐργασία. Λαμβάνοντας ὑπ᾿ ὄψην ἀπὸ τὴ μιὰ μεριὰ τὸ γεγονὸς ὅτι τὰ ἑλληνικὰ κράτη δὲν συνήθιζαν νὰ διατηροῦν στρατὸ ἀπὸ πολίτες μεταξὺ δύο πολέμων (ἐκτὸς φυσικὰ ἀπὸ τὶς κλάσεις τῶν νεοσυλλέκτων), καὶ ἀπὸ τὴν ἄλλη μεριὰ τὸ ὑψηλὸ ἐπίπεδο ἀνεργίας στὴν Ἀρκαδία, εἶναι εὔλογο νὰ ὑποθέσει κανεὶς ὅτι ἡ ἀνάγκη ἀντιμετώπίσεως αὐτοῦ τοῦ φαινομένου ἐπηρέασε καὶ τὴν ἀρχὴ τοῦ μέτρου καί, ἀκόμη περισσότερο, τὸν μεγάλο ἀριθμὸ τῶν ἀνδρῶν ποὺ ὑπηρετοῦσαν σ᾿ αὐτὸ τὸ σῶμα. Ἀλλὰ γιὰ νὰ ἐξασφαλησθῆ ἡ μισθοτροφοδοσία τόσων «ἐπαρίτων» χρειάζονταν πολλὰ χρήματα· πάρα πολλὰ γιὰ τὸν προϋπολογισμὸ τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ. Πραγματικὰ πρέπει νὰ λάβουμε ὑπ᾿ ὄψη δύο γεγονότα: ὅτι τὸ πολὺ χαμηλὸ ἐθνικὸ εἰσόσημα τῶν Ἀρκάδων κρατοῦσε σὲ ἀναλογία χαμηλὰ ἐπίπεδα τὸ προϊὸν τῶν δημόσιων πόρων· καὶ ὅτι οἱ δημίοσιοι πόροι κατανέμονταν ἀνάμεσα στὸ Κοινὸ καὶ στὶς πόλεις ποὺ ἦταν μέλη του. Γιὰ τοῦτο εἶναι βάσιμη ἡ ὑπόθεση, ποὺ ἔχει διατυπωθῆ ἀπὸ παλαιότερα, ὅτι ἕνα μέρος τῆς μισθοδοσίας καλυπτόταν ἀπὸ τὴν ἐκποίηση τῶν λαφύρων ποὺ περιέρχονταν στὸ Κοινὸ ἀπὸ τοὺς πολέμους.

Ἡ κατάκτηση τῆς Ὀλυμπίας ἐνέπνευσε τὴν ἰδέα νὰ ἀντληθοῦν ἀπὸ τοὺς ἐκεῖ συγκεντρωμένους θησαυροὺς τὰ μέσα συντηρήσεως τῶν «ἐπαρίτων». Ὑπῆρχαν ὅμως δυσκολίες: οἱ θησαυροὶ ἦταν ἱεροὶ καὶ ἡ περιοχὴ ἀνῆκε στὸ κράτος τῶν Πισατῶν. Φαίνεται ὅτι ὑπερνικήθηκαν μὲ τὸν ἀκόλουθο τρόπο: οἱ Πισάτες δανείζονταν ἀπὸ τὸ ἱερὸ τῆς Ὀλυμπίας ποσότητες χρυσοῦ ἀπὸ τὶς ὁποῖες ἔκοβαν νομίσματα (δείγματά τους ἔχουν σωθῆ)· καὶ οἱ Ἀρκάδες δανείζονταν ἀπὸ αὐτὰ τὰ νομίσματα, γιὰ νὰ πληρώσουν τοὺς μισθοὺς τῶν «ἐπαρίτων» καὶ νὰ ἀντιμετωπίζουν ἄλλες δαπάνες.

Αὐτὴ ἡ πράξη προκάλεσε ἀντιδράσεις μεταξὺ τῶν εὐσεβεστέρων, οἱ ὁποῖοι τὴν θεώρησαν ὡς ἱεροσυλία. Οἱ Μαντινεῖς μάλιστα ἀποφάσισαν νὰ μὴ χρησιμοποιοῦν νομίσματα προερχόμενα ἀπὸ τὰ θησαυροφυλάκια τῆς Ὀλυμπίας καὶ συγκέντρωσαν χρήματα ἀπὸ τοπικοὺς πόρους, γιὰ νὰ καταβάλουν στὸ ὁμοσπονδιακὸ ταμεῖο τὸ μερίδιο ποὺ ἀναλογοῦσε στὴν πόλη γιὰ τὴ μισθοδοσία τῶν «ἐπαρίτων». Οἱ ὁμοσπονδιακὲς ἀρχὲς χαρακτήρισαν αὐτὴ τὴν πράξη ὡς ἀντιαρκαδικὴ καὶ κάλεσαν τοὺς ἄρχοντες τῶν Μαντινέων νὰ παρουσιασθοῦν στὴ γενικὴ συνέλευση τῶν Ἀρκάδων, γιὰ νὰ δικασθοῦν. Ἐπειδὴ δὲν ὑπάκουσαν, ἡ γενικὴ συνέλευση τοὺς καταδίκασε ἐρήμην καὶ διέταξε νὰ συλληφθοῦν ἀπὸ ἕνα τμῆμα «ἐπαριτῶν». Οἱ Μαντινεῖς, ἀλληλέγγυοι μὲ τοὺς ἄρχοντές τοὺς ἔκλεισαν τὶς πύλες καὶ ἀρνήθηκαν νὰ δεχθοῦν τοὺς «ἐπαρίτους» στὴν πόλη τους. Ὅλα αὐτὰ συμβαίνουν τὸ 363 π.Χ.

Ἡ ἰδέα ὅτι ἡ χρησιμοποίηση τῶν πισατικῶν νομισμάτων ἦταν ἱερόσυλη κέρδισε ἔδαφος. Τέλος κατέκτησε τὴν πλειοψηφία τῆς ὁμοσπονδιακῆς συνελεύσεως. Ἀπὸ τὸν καιρὸ ὅμως ποὺ αὐτὴ ἐξέδωσε σχετικὸ νόμο, σταμάτησε ἡ καταβολὴ μισθῶν στοὺς «ἐπερίτους». Ἔπειτα ἀπὸ τοῦτο ὅσοι δὲν εἶχαν ἄλλο πόρο ἐγκατέληψαν τὰ τμήματά τους· ὅσοι ὅμως διέθεταν εἰσοδήματα ἀπὸ ἄλλες πηγὲς παρέμειναν. Ἐπὶ πλέον δημιουργήθηκε μιὰ κίνηση ποὺ ἀναπλήρωσε τὰ κενὰ τῶν «ἐπαρίτων» μὲ εὐπόρους. Σύμφωνα μὲ ἔγκυρη ἀρχαία μαρτυρία, αὐτὴ ἡ κίνηση ἐπέτυχε, ἐπειδὴ ἀπέβλεπε συνειδητὰ στὸ νὰ θέση τὸν ὁμοσπονδιακὸ στρατὸ ὑπὸ τὸν ἔλεγχο τῶν εὐπόρων.

Αὐτὴ ἡ τροπὴ τῶν πραγμάτων ἀνησύχησε τοὺς ὁμοσπονδιακοὺς ἄρχοντες ὡς πολιτικοὺς καὶ ὡς ἄτομα. Ὡς πολιτικούς, γιατὶ εὔλογα προέβλεψαν ὅτι οἱ εὔποροι μποροῦσαν νὰ καταλάβουν τὴν ἐξουσία, εἴτε νόμιμα εἴτε πραξικοπηματικά, χρησιμοποιώντας τοὺς «ἐπαρίτους» ποὺ ἔγιναν ὁλοκληρωτικὰ δικοί τους καὶ κατηγορώντας ὡς ἱερόσυλη τὴ δημοκρατικὴ παράταξη· ὡς ἄτομα, γιατὶ φοβήθηκαν ὅτι θὰ τοὺς κατηγοροῦσαν προσωπικὰ ὡς ἱερόσυλους καὶ θὰ ὑποχρεώνονταν νὰ ἐπιστρέψουν στὸ θησαυροφυλάκιο τῆς Ὀλυμπίας τὰ ποσὰ ποὺ διαχειρίσθηκαν. Γιὰ νὰ προλάβουν αὐτὲς τὶς ἐξελίξεις, ζήτησαν ἀπὸ τοὺς Βοιωτοὺς νὰ ἐπέμβουν. Οἱ Βοιωτοί, ἐπηρεασμένοι ἀπὸ τὰ ἐπιχειρήματα ὅτι διαφορετικὰ θὰ ἐπκρατοῦσαν πάλι στὴν Ἀρκαδία οἱ φίλοι τῶν Σπαρτιατῶν, ἀποφάσισαν νὰ στείλουν στρατό. Ὡσότου ὅμως περατωθοῦν οἱ βοιωτικὲς ἑτοιμασίες, οἱ εὔποροι ἔπεισαν τὴν ὁμοσπονδιακὴ συνέλευση τῶν Ἀρκάδων, τὴν ὁποία ἐπηρέαζαν πιά, νὰ λάβη τὶς ἀκόλουθες ἀποφάσεις: νὰ ζητήση μὲ πρεσβεία ἀπὸ τοὺς Βοιωτοὺς νὰ μὴν ἐκστρατεύσουν στὴν Ἀρκαδία, ἂν ἡ ἴδια ἡ συνέλευση σὰν τοὺς καλέση· νὰ ἐπιδιώξη τὴ σύναψη εἰρήνης μὲ τοὺς Ἠλείους, μὲ ἀντάλλαγμα τὴν ἐπιστροφὴ σ᾿ αὐτοὺς τῆς Ὀλυμπίας καὶ ὅλης τῆς Πισάτιδος. Οἱ Ἠλεῖοι συμφώνησαν. Οἱ Βοιωτοὶ ἔλαβαν ἕνα ἡμίμετρο: ἔστειλαν ἕνα μικρὸ τμῆμα 300 ἀνρῶν, τὸ ὁποῖο ἐγκαταστάθηκε στὴν Τεγέα.

Ἔπειτα ἀπὸ τὶς προκαταρτηκὲς διαπραγματεύσεις οἱ πληρεξούσιοι τῶν Ἠλείων καὶ οἱ ἀρκαδικε ἀρχὲς συγκεντρώθηκαν στὴν Τεγέα καὶ ἐκεῖ ἐπικύρωσαν ἔνορκα τὶς συνθῆκες . Αὐτὸ τὸ γεγονός, σὲ συνδιασμὸ μὲ ὅτι τὸ βοιωτικὸ σῶμα ποὺ προαναφέραμε ἐγκαταστθηκε στὶν ἴδια πόλη, ἐπιτρέπει τὴν εἰκασία ὅτι ἡ Τεγέα ἦταν ἡ πιὸ ἀφωσιωμένη στοὺς ὁμοσπονδιακοὺς ἄρχοντες καὶ στὴν πολιτική τους. Ὁ διοικητὴς τοῦ βοιωτικοῦ τμήματος συνυπέγραψε τὶς σηνθῆκες, χωρὶς νὰ ἔχη ἐντολὴ ἀπὸ τὴν κυβέρνησή του. Ἐνῶ Τεγεάτες καὶ ξένοι διασκέδαζαν γιὰ τὴ σύναψη τῆς εἰρήμης, οἱ ἄρχοντες τοῦ Ἀρκαδικοῦ Κοινοῦ καὶ ὁ ἐπικεφαλῆς τῶν Βοιωτῶν διέταξαν τοὺς ἄνδρες τους νὰ κλείσουν τὶς πύλες τῆς πόλεως καὶ νὰ συλλάβουν τοὺς πρωτεργάτες τῆς νέας πολιτικῆς γραμμῆς. Αὐτοὶ ἦταν τόσο πολλοὶ ποὺ γρήγορα γέμισαν τὸ δεσμωτήριο ἀκόμη καὶ τὸ διοικητήριο, ἐνῶ ἄλλοι διέφευγαν τὴ σύλληψη καὶ πηδοῦσαν ἀπὸ τὰ τείχη. Μεταξὺ ἐκείνων ποὺ σώθηκαν ἦταν οἱ Μαντινεῖς προταίτιοι τῆς ὅλης κινήσεως, μ᾿ ὅλο ποὺ ἀποτελοῦσαν τοὺς κύριους στόχους. Οἱ πηγές μας δὲν ὁρίζουν τὴν ἰδιότητα ποὺ εἶχαν τὰ πρόσωπα ποὺ καταδιώχθηκαν. Ἀλλὰ τὸ γεγονὸς ὅτι βρέθηκαν στὴν Τεγέα κατὰ τὴ σύναψη τῆς εἰρήνης μὲ τοὺς Ἠλείους καὶ τὸ ὅτι ἦταν πολυάριθμα μᾶς ἐπιτρέπει τὴν εἰκασία ὅτι ἐπρόκειτο κυρίως γιὰ μέλη τῆς ἀρκαδικῆς Βουλῆς.

Τὴν ἄλλη ἡμέρα ἡ Ἐκκλησία τοῦ δήμου τῶν Μαντινέων ἀποφάσισε τὴ λήψη στρατιωτικῶν μέτρων καὶ κάλεσε τὶς ἀρκαδικὲς πόλεις νὰ κάμουν τὸ ἴδιο. Συχρόνως ἔστειλε πρέσβεις στὴν Τεγέα, γιὰ νὰ ἀξιώσουν ἀπελευθέρωση τῶν αἰχμαλώτων Μαντινέων καὶ νὰ ἀποτρέψουν τὴ φυλάκιση ἢ θανάτωση τῶν ὑπηκόων ἄλλων ἀρκαδικῶν πόλεων χωρὶς δίκη. Ὁ διοικητὴς τοῦ βοιωτικοῦ τμήματος, χάνοντας τὴν ψυχραιμία του ἀπελευθέρωσε ἀμέσως ὅλους τοὺς αἰχμαλώτους καὶ τὴν ἑπόμενη ἡμέρα δικαιολογήθηκε λέγοντας ὅτι τοὺς συνέλαβε ἐπειδὴ τοῦ καταγγέλθηκε ὅτι ἑτοιμάζονταν νὰ παραδώσουν τὴν Τεγέα σὲ στρατὸ Λακεδαιμονίων ποὺ κατέφταναν.

Οἱ παθόντες τὸν κατηγόρησαν στὶς θηβαϊκὲς ἀρχές. Ὁ Ἐπαμεινώνδας, ποὺ ἦταν καὶ πάλι βοιωτάρχης, ἀπάντησε ὅτι ὁ αξιωματικὸς αὐτὸς ἐνήργησε ὀρθώτερα ὅταν συνέλαβε τοὺς ἄνδρες παρὰ ὅταν τοὺς ἄφησε, χαρακτήρησε τὴ σύναψη εἰρήνης μὲ τοὺς Ἠλείους χωρὶς σύμφωνη γνώμη τῶν Βοιωτῶν ὡς προδοσία καὶ δήλωσε ὅτι ὁ λόγος θὰ δοθῆ τώρα στὸν βοιωτικὸ στρατό. Οἱ Μαντινεῖς καὶ οἱ ἄλλοι ντόπιοι Ἀρκάδες συνεννοήθηκαν μὲ τοὺς Ἠλείους καὶ τοὺς Ἀχαιοὺς καὶ ὅλοι μαζὶ ἀποφάσισαν νὰ ζητήσουν βοήθεια ἀπὸ τοὺς Λακεδαιμονίους καὶ τοὺς Ἀθηναίους

Ἀλλὰ κάπου ἐδῶ ἀρχίζει ἕνα ἄλλο κομμάτι τὴς Ἑλληνικῆς Ἱστορίας καθὼς στὰ τέλη Ἀπριλίου ἢ τὶς ἀρχὲς Μαΐου τοῦ ἔτους 362 π.Χ. ὁ Ἐπαμεινώνδας ὡδήγησε στὴν Πελοπόννησο τὶς ἑνωμένες δυνάμεις του μὲ ἀποτέλεσμα τὴ μεγάλη ἀναμέτρηση μὲ τὶς ἑνωμένες μὲ τοὺς Σπαρτιάτες ἀρκαδικὲς δυνάμεις καθὼς καὶ τοὺς Ἀθηναίους, στὸν Μαντινειακὸ κάμπο, μιὰ ἀναμέτρηση ποὺ ἔμεινε γνωστὴ στὴν Ἱστορία ὡς Μάχη τῆς Μαντινείας.

Ἀναλυτικὰ ἡ Μάχη τῆς Μαντινείας: Κλὶκ ἐδῶ.

 

 

 


Ὁ Ἀριστόξενος θεωροῦσε τοὺς ἀρκαδικοὺς χορούς, μὲ τὴ θεαματικὴ κίνηση των χεριών ποὺ τοὺς συνόδευε, σὰν τοὺς καλύτερους· ἀναφέρει, μάλιστα, πολλοὺς ἀπὸ αὐτούς.


 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Cawkwell G.L., “Epaminondas and Thebes”, Classical Quarterly 22.2 (1972), 254.

Cornell T.J., The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c. 1000-264 BC), London 1995.

Διόδωρος Σικελιώτης, Ἱστορικὴ βιβλιοθήκη, μετ. φιλολογικὴ ὁμάδα Κάκτου, Ἐκδόσεις Κάκτος, Ἀθήνα 1999.

Dionsiotti A.C., “Nepos and the Generals”, Journal of Roman Studies 78 (1988), 35-49.

Hanson V.D., “Epaminondas the Theban and the Doctrine of Preemptive War”, in: V. D. Hanson (ed.), Makers of Ancient Strategy: from the Persian Wars to the Fall of Rome (Princeton, 2010), 93-117.

Hanson V.D., The Soul of Battle: From Ancient Times to the Present Day, How Three Great Liberators Vanquished Tyranny, New York 1999.

Hanson, V. D.. Wars of the Ancient Greeks, Smithsonian 2004.

Hornblower, S., The Greek World 479 – 322 B.C., Routledge 2008.

Jones, A., The Art of War in the Western World, Oxford 1989.

Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, συλλογικό, τόμ. Γ1 - Γ2, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, Ἀθήνα 1972.

Κάπος Μιλτιάδης, Ἀρχαία Ἀρκαδία – Ἀναδρομὴ στὸ Μύθο καὶ τὴν Ἀρχαιότητα, Ἐκδόσεις Μιλ. Μ. Κάπος, Ἀθήνα 1990.

Καργάκος Σαράντος Ι., Ἡ ἱστορία τῆς ἀρχαίας Σπάρτης, τόμ. Ι, Ἀπὸ τὴν προ-δωρικὴ Σπάρτη ἕως τὸν Ἑλληνοπερσικὸ πόλεμο, καὶ τόμ. ΙΙ, Ἀπὸ τὸν Πελοποννησιακὸ πόλεμο ἕως τὸν 4ο μ.Χ. αἰώνα, Ἐκδόσεις Gutenberg, Ἀθήνα 2005.

Langlands R., “Roman Exempla and Situation Ethics: Valerius Maximus and Cicero de Officiis”, Journal of Roman Studies 101 (2011), 100-122.

Lintott A., Cicero as Evidence: A Historian’s Companion, Oxford 2008.

Ξενοφῶντος, Ἑλληνικά, μετ. φιλολογικὴ ὁμάδα Κάκτου, Ἐκδόσεις Κάκτος, Ἀθήνα.

Παυσανίου, Ἑλλάδος περιήγησις, «Ἀχαϊκὰ–Ἀρκαδικά», μετ.-σχόλια Ν. Παπαχατζής, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, Ἀθήνα 1980.

Πλουτάρχου, Βίοι παράλληλοι, 3 τόμ. μετ.-σχόλια Ἀνδρ. Ι. Πουρνάρας, Ἐκδόσεις Ἐπιστημονικὴ Ἑταιρεία τῶν Ἑλληνικῶν Γραμμάτων «Πάπυρος», Ἀθήνα 1976.

Burstein Pomeroy, et al., Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History, Oxford 2008.

Ρηγόπουλος Ν., Ἱστορία τῆς Μαντινείας, Ἔκδοσις τῶν «Παγκοσμίων Στρατιωτικῶν Νέων», Ἀθήνα 1938.

Robinson Charles–Alexader & Botsford George–Willis, Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Ἱστορία, μετ. Σωτηρίου Ε. Τσιτσώνης, Ἐκδόσεις Μορφωτικὸ Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης, Ἀθήνα 2008.

Schmitt-Pantel Pauline & Orrieux Claude, Ἀρχαία ἑλληνικὴ ἱστορία, μετ. Ἀμαλία Σταθάκη, ἐπιστ. ἐπιμέλεια Ἠλίας Κουλακιώτης, Ἐκδόσεις Gutenberg, Ἀθήνα 2018.

Schmidt T., “L’Histoire au secours du politique: Épaminondas comme exemplum dans les Discours bithyniens de Dion Chrysostome”, Dialogues d’histoire ancienne, supplément 8 (2013), 379-396.

Shrimpton G., “Plutarch’s Life of Epaminondas”, Pacific Coast Philology 6 (1971), 55-59.

Thomes F.C., Egemonia Beotica e Potenza marittima nella politica di Epaminonda (Turin, 1952).

Simon Hornblower, Ὁ Ἑλληνικὸς Κόσμος, μετ. Εὔα Πέππα, Ἐκδόσεις Ὁδυσσέας, Ἀθήνα 2005.

Strassler, R. B.. The Landmark Xenophon’s Hellenika, Pantheon Books 2009.

Χέρμαν Μπένγκτσον, Ἱστορίας τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδας, μετ. Ἀνδρέα Γαβρίλη, Ἐκδόσεις Μέλισσα, Ἀθήνα 1979.

 



 

Δευτέρα 31 Αυγούστου 2020

Η ΜΑΧΗ ΤΗΣ ΜΑΝΤΙΝΕΙΑΣ, 362 π.Χ. - (The Battle of Mantinea, 362 BC)

 

 

 

 

 

 

Ἡ μάχη τῆς Μαντινείας – (τέλος Ἰουνίου ἢ ἀρχὲς Ἰουλίου τοῦ 362 π.Χ.)

Προλεγόμενα

Τὰ ἱστορικὰ γεγονότα ποὺ σχετίζονται μὲ τὴ Νεστάνη ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν εὐρύτερη περιοχὴ τῆς Μαντινείας καὶ κατ᾿ ἐπέκταση τῆς Ἀρκαδίας δὲν μποροῦν παρὰ νὰ ἀποτελοῦν, πάντα, ἕνα εὐχάριστο πεδίο ἐνασχόλησης καὶ μελέτης. Ἡ ἀρχαία Νεστάνη ὡς μόνιμη φίλη καὶ σύμμαχος τῆς Μαντινείας δὲν μπορεῖ, βέβαια, παρὰ νὰ συμμετεῖχε στὸ πλευρό της στὴ μάχη αὐτὴ ἐναντίον τοῦ στρατοῦ τοῦ Ἐπαμεινώνδα ποὺ εἶχε καταφτάσει στὴν περιοχὴ κατὰ τὰ τέλη Ἀπριλίου ἢ τὶς ἀρχὲς Μαΐου τοῦ 362 π.Χ. Μὲ ἄλλα λόγια, στὴ μάχη τῆς Μαντινείας συμετεῖχαν καὶ Νεστανιῶτες παραταγμένοι μὲ τὰ στρατεύματα τοῦ Λακωνικοῦ συνασπισμοῦ ποὺ ἀναμετρήθηκαν μὲ τὸν στρατὸ τοῦ Ἐπαμεινώνδα.

Ἡ μεγάλη καὶ σημαντικὴ μάχη τῆς Μαντινείας ποὺ διαξήχθη τὸ 362 π.Χ. ἀποτέλεσε τὴν ἀρχὴ τοῦ τέλους τῶν ἡγεμονιῶν ἀφοῦ σὲ τούτη τὴν ἀδελφοκτόνα μάχη δὲν ἔγινε ξεκάθαρο τὸ ποιὸς νίκησε ἀλλὰ καὶ ἡ πλειάδα τῶν νεκρῶν φαίνεται νὰ συνέτισε τοὺς ἀντιμαχόμενους, ἔτσι ὥστε νὰ προχωρήσουν ἐν συνεχείᾳ στὴ σύναψη μιᾶς «κοινῆς εἰρήνης».

Προχωροῦμε λοιπὸν σὲ μιὰ σειρὰ ἀπὸ παρουσιάσεις αὐτῶν τῶν ἱστορικῶν γεγονότων ἀρχίζοντας μὲ τούτη τὴ σημαντικότατη μάχη ποὺ διαξήχθη στὸν Μαντινειακὸ κάμπο στὶς ἀρχὲς τοῦ Ἀττικοῦ μηνὸς Ἑκατομβαιῶνος τοῦ 362 π.Χ. Γιὰ τὸ ἀφιέρωμά μας στὴ μάχη τῆς Μαντινείας στηριχθήκαμε στὴν Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους (Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, 1972). Στὸ τέλος τοῦ ἀφιερώματός μας παραθέτουμε βέβαια ἀναλυτικὰ τὴ σχετικὴ βιβλιογραφία γιὰ ὅποιον ἐνδιαφέρεται νὰ ἀναζητήσει, νὰ δεῖ καὶ νὰ μελετήσει διεξοδικότερα τὸ σηματικὸ αὐτὸ ἱστορικὸ γεγονὸς ποὺ ἔλαβε χώρα στὴν περιοχή μας.

Παναγιώτης Καρώνης

 

 

  

Ἡ αὐτοθυσία ποὺ ἐπέδειξε ὁ Ἐπαμεινώνδας προκειμένου νὰ σώσει τὸν φίλο του Πελοπίδα κατὰ τὴν εἰσβολὴ στὴ Μαντίνεια τὸ 385 π.Χ.

 

Τὰ γεγονότα πρὶν τὴ μεγάλη μάχη

Κατὰ τέλη Ἀπριλίου ἢ τὶς ἀρχὲς Μαΐου τοῦ 362 π.Χ. ὁ Ἐπαμειώνδας ὡδήγησε στὴν Πεπολόννησο τὸ σύνολο τῶν μάχιμων Βοιωτῶν ἀλλὰ καὶ Εὐοεῖς, Λοκρούς, Μαλιεῖς, Αἰνιᾶνες, Θεσσαλούς, μεταξὺ τῶν ὁποίων καὶ τμῆμα ποὺ ἔστειλε ὁ Ἀλέξανδρος τῶν Φαιρῶν, σύμφωνα μὲ ὑποχρέωση ποὺ ἀνέλαβε ἔπειτα ἀπὸ τὴν ἧττα του. Ἐντὸς τὶς Πελοποννήσου οἱ φιλικὲς πρὸς τοὺς Θηβαίους δυνάμεις ἦταν: ἡ Μεγαλόπολις, ἡ Τεγέα, ἡ Ἀσέα, τὸ Παλλάντιο ἀλλὰ καὶ μικρότερες ἀρκαδικὲς πόλεις, οἱ Μεσσήνιοι, οἱ Ἠλεῖοι καὶ οἱ Ἀργεῖοι.

Ὁ Ἐπαμεινώνδας ὡδήγησε τὸ στρατὸ μὲ μεγάλη βία καὶ στάθμευσε, ἀρχικά, γιὰ μεγάλο διάστημα στὴ Νεμέα, μὲ σκοπὸ νὰ ἐμποδίσει τοὺς Ἀθηναίους νὰ ἑνωθοῦν μὲ τοὺς Πελοποννησίους συμμάχους τους ποὺ σιγὰ-σιγὰ συγκεντρώνοντας στὴ Μαντίνεια. Πραγματικά, οἱ Ἀθηναῖοι, μαθαίνοντας τὴν κατάληψη τῆς Νεμέας καθυστέρησαν καὶ τελικὰ ἀποφάσισαν νὰ πλευρίσουν τὰ Λακωνικὰ παράλια καὶ ἀπὸ ἐκεῖ, μέσῳ Λακωνίας, νὰ ἀνέβουν στὴν Μαντινειακὴ πεδιάδα. Πληροφορούμενος ὁ Ἐπαμεινώνδας τὴν κίνηση αὐτὴ μετάφερε τὸ στρατό του στὴν Τεγέα. Ὅμως αὐτὴ ἡ ἀπόφαση τῶν Ἀθηναίων φαίνεται νὰ ἦταν ἑνας ἀντιπερισπασμὸς προκειμένου νὰ ἀναγκάσουν τὸν Ἐπαμεινώνδα νὰ ἀφήσει τὴ Νεμέα καὶ νὰ προχωρήσει στὰ ἐνδότερα τῆς Ἀρκαδικῆς γῆς. Ἐπιπλέον, ἡ μεγάλη διαμονὴ τοῦ Θηβαίου στρατηγοῦ στὴ Νεμέα ἔδωσε τὴ δυνατότητα σὲ τρεῖς λόχους Λακεδαιμονίων, στὸ ἱππικὸ καὶ στοὺς μισθοφόρους τους νὰ καταφτάσουν στὸν Μαντινειακὸ κάμπο.

Φτάνοντας ὁ Ἐπαμεινώνδας στὴν Τεγέα στόχευε νὰ δώσει μάχη μὲ τοὺς Ἀθηναίους ποὺ θὰ ἐμφανίζονταν ἀπὸ θαλάσσης καὶ θὰ προχωροῦσαν πρὸς τὴν Ἀρκαδία ἀλλὰ καὶ μὲ τοὺς ὑπόλοιπους Λακεδαίμονες ποὺ δὲν εἶχαν φτάσει στὴ Μαντίνεια. Μὲ δυὸ λόγια, ἤθελε νὰ κόψει τὸ δρόμο πρὸς τὴ Μαντίνεια τῶν ἀντίπαλων συμμαχικῶν δυνάμεων ποὺ θὰ κατέφθαναν μέσῳ Λακωνίας γι᾿ αὐτὸ καὶ στρατοπέδευσε στὸ σημεῖο αὐτό. Μαθαίνοντας ὅμως πὼς οἱ Σπαρτιάτες βρίσκονται στὴν Πελλήνη μὲ τὸν ὑπέργηρο βασιλιά τους Ἀγησίλαο, κινούμενοι πρὸς τὴ Μαντίνεια, ἀποφάσισε νὰ μὴν τοὺς ἐμποδίσει καί, ἀφήνοντάς τους νὰ προχωρήσουν, νὰ τρέξει στὴν ἀφύλαχτη Σπάρτη! Ὑπολογίζεται πὼς πρέπει νὰ πῆρε μαζί του περὶ τοὺς 15.000-20.000 ἄνδρες, μιὰ καὶ ἰσχυρὸ τμῆμα τοῦ στρατοῦ του ἔπρεπε νὰ παραμείνει στὴν Τεγέα ὥστε νὰ ἀντιμετωπίσει ἐνδεχόμενη ἐπίθεση ἀπὸ τὰ συμμαχικὰ στρατεύματα ποὺ συγκεντρώνοντας στὴ Μαντίνεια. Ἡ ἀπόσταση Τεγέας-Σπάρτης ἦταν κάπου 50-55 χιλιόμετρα σὲ ἕναν δρόμο, ποὺ ἀφοῦ ἀνεβῆ κανεὶς ἀπὸ τὸ ἀρκαδικὸ ὀροπέδιο σὲ ὕψος 250 μέτρων, κατεβαίνει ἀπότομα στὴ Σπάρτη, 700 μέτρα χαμηλότερα.

Ἡ ἐπιχείρηση τοῦ Ἐπαμεινώνδα ἔγινε κατὰ τὸ δεύτερο δεκαπενθήμερο τοῦ Ἰουνίου. Ξεκίνησε δὲ ὅταν σκοτείνιασε μὲ τὸ ἀπόσπασμά του κινούμενος πρὸς τὴν κατεύθυνση τῶν Καρυῶν. Φαίνεται ὅμως πὼς οἱ Σπαρτιάτες διέθεταν δίκτυο κατασκόπων καὶ σύστημα ἐπικοινωνιῶν ἐντὸς τῆς Ἀρκαδίας. Ἔτσι ὁ Ἀγησίλαος πληροφορήθηκε τὴ νυχτερινὴ ἐκκίνηση τοῦ στρατοῦ τοῦ Ἐπαμεινώνδα, ἐνῷ βρισκόταν στὸ Ὀρεσθάσειο, κάπου 40-45 χιλιόμετρα μακριὰ τῆς Σπάρτης. Ἀμέσως διέταξε ἄμεση ἐπιστροφὴ καί, καθὼς εἶχε νὰ διανύσει δρόμο βραχύτερο κατὰ 10 χιλιόμετρα καὶ λιγότερο τραχύ, ἔφτασε στὴ Σπάρτη νωρίτερα ἀπὸ τὶς θηβαϊκὲς δυνάμεις ὀργανώνοντας τὴν ἄμυνα τῆς πόλης. Φτάνοντας ὁ Ἐπαμεινώνδας διεπίστωσε πὼς ἡ πόλη φυλάσσονταν ἀπὸ στρατὸ ἀλλὰ καὶ ἄμαχο πληθυσμό. Ἀμέσως διαίρεσε τὸ στρατὸ σὲ πολλὰ τμήματα καὶ ἔδωσε έντολὴ στὸ καθένα ἀπὸ αὐτὰ νὰ εἰσχωρίσει στὴν πόλη ἀπὸ διαφορετικὰ σημεῖα ἀπαγορεύοντας τὴν προέλαση σὲ ἀνωφέρειες καὶ μέσα σὲ χώρους ποὺ βάλλονταν ἀπὸ στέγες ἢ πού, μὲ τὸ νὰ εἶναι στενοί, μποροῦσαν νὰ κρατηθοῦν ἀπὸ λίγους ὑπερασπιστάς. Οἱ Σπαρτιάτες πολέμησαν γενναῖα, χωρὶς νὰ πάρουν προφυλάξεις καὶ μὲ αὐτοθυσία. Οἱ ὑπερίληκες καὶ οὶ ἔφηβοι ἔβαλλαν ἀπὸ τὶς στέγες καὶ ἀπὸ ἄλλα ἀφαλῆ σημεῖα. Ἔξοχη ὑπῆρξε ἡ τόλμη καὶ ἡ ἀπόδοση μεμονωμένων πολεμιστῶν, ὅπως τοῦ ἐφήβου ἀκόμη Ἰσίδα, γιοῦ τοῦ γνωστοῦ μας Φοιβίδα, ποὺ ἐξώρμησε ἀπὸ τὸ σπίτι του χωρὶς ἀμυντικὰ ὅπλα, μὲ μιὰ λόγχη καὶ ἕνα ξίφος, καὶ πολέμησε νικηφόρα σῶμα πρὸς σῶμα. Οἱ ἔφοροι τὸν στεφάνωσαν γιὰ τὴν ἀνδρεία του, ἀλλὰ καὶ τὸν τιμώρησαν μὲ πρόστιμο, γιατὶ κινδύνευσε χωρὶς ἀμυντικὸ ὁπλισμό.

Τελικὰ ἡ εἰσβολὴ ἀπεκρούσθηκε μὲ πολλὲς ἀπώλειες τῶν ἐπιτιθεμένων. Ὁ Ἐπαμεινώνδας ἀπέσυρε τὰ στρατεύματά του, ὅχι μόνο γιατὶ διεπίστωσε πὼς δὲν μποροῦσε νὰ καταβάλη τοὺς Σπαρτιάτες μέσα στὴν ἴδια τὴν πόλη τους, ἀλλὰ καὶ γιατὶ πληροφορήθηκε ὅτι ἐπρόκειτο νὰ καταφτάσουν οἱ σύμμαχοι ἀπὸ τὴ Μαντίνεια. Αὐτὴ ἡ εἴδηση τοῦ ἐνέπνευσε τὴν ἰδέα νὰ τρέξει ὁ ἴδιος σ᾿ αὐτὴ τὴν πόλη καὶ νὰ τὴν προσβάλη, πρὶν καταφτάσουν οἱ Ἀθηναῖοι.

 

 

 

Laurent Pecheux, Ὁ θάνατος τοῦ Ἐπαμεινώνδα.

 

 

Περιγράφοντας τὴ μάχη τῆς Μαντινείας

Ὁ Ἐπαμεινώνδας ἔδωσε ἐντολὴ σὲ ἕνα τμῆμα ἱππικοῦ νὰ διατηρήσει ὅλη τὴ νύχτα φωτιὲς σὲ ἕνα ὕψωμα ὁρατὸ ἀπὸ τὴ Σπάρτη καὶ ὡδήγησε τὸν κύριο ὄγκο τοῦ στρατοῦ του μὲ μεγάλη ταχύτητα πίσω στὴν Τεγέα. Φτάνοντας ἐκεῖ, ἐπέτρεψε στοὺς πεζοὺς νὰ ἀναπαυθοῦν καὶ διέταξε τοὺς ἱππεῖς νὰ συνεχίσουν τὴν προέλασή τους ὣς τὴ Μαντίνεια, γιὰ νὰ κατακόψουν τὰ βοσκήματα, νὰ καταστρέψουν τὰ σπαρτὰ καὶ νὰ αἰχμαλωτίσουν ἢ νὰ σκοτώσουν τοὺς ἀνθρώπους ποὺ θὰ βρίσκονταν στὴν ὕπαιθρο, μιὰ καὶ ἦταν ἐποχὴ θερισμοῦ καὶ ὁ κόσμος ἦταν διάσπαρτος στὸν Μαντινειακὸ κάμπο ἐκτελώντας τὶς ἀγροτικὲς ἐργασίες τῆς ἐποχῆς.

Οἱ Θηβαῖοι ἱππεῖς ἔφτασαν στὰ σύνορα τῆς Μαντινείας σχεδὸν συγχρόνως μὲ τὴν εἴσοδο σ᾿ αὐτὴ τὴν πόλη 600 Ἀθηναίων ἱππέων, οἱ ὁποῖοι διήνυσαν μὲ μεγάλη σπουδὴ τὴν ἀπόσταση ἀπὸ τὴν Ἐλευσίνα ὣς ἐκεῖ. Οἱ Ἀθηναῖοι, μ᾿ ὅλο ποὺ δὲν εἶχαν ἀκόμη γευματίσει οὔτε εἶχαν δώσει τροφὴ στὰ ἄλογά τους, δέχτηκαν νὰ ἀντιπαραταχθοῦν στοὺς ἀριθμητικὰ καὶ ποιοτικὰ ὑπέρτερους Βοιωτοὺς καὶ Θεσσαλούς: ἐξώρμησαν ἀπὸ τὶς πύλες, ἀπώθησαν τοὺς ἐχθροὺς καὶ ἔσωσαν τοὺς ἀνθρώπους ποὺ βρίσκονταν στὴν ὕπαιθρο, καθὼς καὶ τὰ ζῶα καὶ τὰ γεννήματα τῶν Μαντινέων.

Σὲ λίγο ἔφτασαν στὴ Μαντίνεια καὶ οἱ Ἀθηναῖοι ὁπλίτες 6.000 ἄνδρες, μὲ ἀρχηγὸ τὸν Ἡγησίλεω. Μὲ αὐτοὺς οἱ ἐκεῖ συγκεντρωμένες ἀντιβιωτικὲς δυνάμεις συμποσώθηκαν σὲ 20.000 πεζοὺς καὶ ὣς 2.000 ἱππεῖς.

Ἡ εἴσοδος τῶν Ἀθηναίων πεζῶν στὴ Μαντίνεια ἀπετέλεσε μιὰν ἀκόμη ἀποτυχία τοῦ Ἐπαμεινώνδα, ποὺ ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς ἐκστρατείας αὐτῆς δὲν σημείωσε καμιὰ ἐπιτυχία. Ἐν τῷ μεταξὺ πλησίαζε νὰ λήξη ἡ προθεσμία ποὺ τοῦ εἶχε δοθῆ, γιὰ νὰ περατώση αὐτὴ τὴν ἐκστρατεία, ἴσως ἔπειτα ἀπὸ ἀντίσταση Βοιωτῶν ποὺ εἶχαν κηρυχθῆ ἐναντίον τῆς νέας πολεμικῆς περιπέτειας καὶ ἐπέτυχαν τουλάχιστον νὰ περιορίσουν τὴ διάρκειά της.

Ἔτσι ὁ Ἐπαμεινώνδας ἀποφάσισε νὰ ἐπιτεθῆ τὸ ταχύτερο ἐναντίον τῶν ἐχθρῶν καὶ νὰ τοὺς πλήξει ὅσο γινόταν πιὸ συντριπτικά, ὥστε νὰ τοὺς ἐμποδίση νὰ καταβάλουν τοὺς Πελοποννησίους συμμάχους τῶν Βοιωτῶν μετὰ τὴν ἀποχώρησή του καὶ τῶν συμμάχων του.

Ἡ Τεγέα καὶ ἡ Μαντίνεια βρίσκονται μέσα σὲ μιὰ πεδιάδα τοῦ ἀρκαδικοῦ ὑψιπέδου ποὺ ἔχει μῆκος 29 χιλιόμετρα καὶ πλάτος ποὺ ποικίλλει ἀπὸ 18 χιλιόμετρα ὣς 1.800 μέτρα (ἀνάμεσα στὶς ὑψομετρικὲς καμπύλες τῶν 640 μέτρων). Οἱ δύο πόλεις ἀπεῖχαν μόλις 17,5 χιλιόμετρα σὲ εὐθεῖα γραμμή. Τὸ στενότερο μέρος τῆς πεδιάδας βρίσκεται σὲ ἀπόσταση 11 χιλιομέτρων βόρεια ἀπὸ τὴν Τεγέα καὶ 6,5 νότια ἀπὸ τὴ Μαντινεία. Ἀνατολικὰ καὶ δυτικὰ ἀπὸ τὸ στενὸ ὑψώνονται ἀπότομα δύο βουνά: ἀνατολικὰ μὲ ἄξονα Β.-Ν. Ἡ Καπινίστρα, ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα ἀντέρισμα τοῦ Παρθενίου· δυτικὰ ὁ Μύτικας, ἕνας πρόβολος τοῦ Μαινάλου. Βόρεια ἀπὸ τὸ στενὸ ἐκτεινόταν ἕνα δάσος. Ὅλα αὐτὰ τὰ στοιχεῖα καθιστοῦσαν τὴ θέση μιὰ θαυμάσια γραμμὴ ἄμυνας τῆς Μαντινείας ἐναντίον ἐπιθέσεως ἀπὸ Ν. Οἱ ἀμυνόμενοι μποροῦσαν νὰ ἐκμεταλευθοῦν τὴν κάλυψη τοῦ δάσους, γιὰ νὰ ἀποκρύψουν τὶς κινήσεις τους, τὴ στενότητα τοῦ χώρου, γιὰ νὰ ἐξουδετερώσουν ἐνδεχόμενη ἀριθμητικὴ ὑπεροχὴ τοῦ ἀντιπάλου, τὰ ὑψώματα ἀπὸ τὶς δύο μεριὲς τοῦ στενοῦ, γιὰ νὰ στηρίξουν τὶς πτέρυγές τους καὶ γιὰ νὰ ἀποφύγουν κύκλωση.

Ὁ Ἐπαμεινώνδας ἔθεσε σὲ κίνηση τὰ τμήματά του τὸ πρωινὸ τῆς 27ης Ἰουνίου (ἢ τῆς 4ης Ἰουλίου) μὲ κατεύθυνση πρὸς Β. Ὅταν ἔφθασε περίπου στὴ θέση ποὺ σήμερα λέγεται Ἅγιος Βασίλειος (5 – 5,5 χλμ. βόρεια ἀπὸ τὴν Τεγέα, 4 χλμ. ἀνατολικὰ ἀπὸ τὴν Τρίπολη) ἢ λίγο βορειότερα, ὣς περίπου τὸ ὕψος τῆς θέσεως Βοσούνα ἢ Πέλαγος (7 χλμ. βόρεια ἀπὸ τὴν Τεγέα), σταμάτησε τὴν προέλασή του καὶ παρέταξε τὶς δυνάμεις του μὲ μέτωπο Β. μὲ τὴν ἀκόλουθη σειρά: ἀριστερὰ τοὺς Βοιωτούς, στὴ συνέχεια τοὺς Ἀρκάδες, ἔπειτα ἄλλους Πελοποννησίους, τοὺς Στερεοελλαδίτικες, τέλος τοὺς Ἀργείους, ὥς πολὺ στὶς ὑπώρειες τῆς Καπινίστρας. Μπροστὰ ἀπὸ τὰ κέρατα τοποθετήθηκαν ἀποσπάσματα ἱππικοῦ. Ἄλλοι ἱππεῖς καθὼς καὶ ψιλοὶ καὶ ὁπλίτες προωθήθηκαν λίγο βορειότερα, γιὰ νὰ ἀποτελέσουν προκάλυψη τοῦ κυρίου σώματος.

Τὰ στρατεύματα τοῦ ἀντίπαλου συνασπισμοῦ κατάλαβαν τὸ στενό: δεξιὰ οἱ Μαντινεῖς καὶ ἄλλοι Ἀρκάδες, ἔπειτα οἱ Λακεδαιμόνιοι καὶ οἱ μισθοφόροι τους, στὴ συνέχεια οὶ Ἠλεῖοι, οἱ Ἀχαιοί, διάφορα μικρὰ τμήματα, τέλος οἱ Ἀθηναῖοι. Οἱ ἱππεῖς τοποθετήθηκαν μπροστὰ ἀπὸ τοὺς πεζούς: Οἱ Σπαρτιάτες καὶ οἱ Ἠλειοι στὸ δεξιό οἱ Ἀθηναῖοι στὸ ἀριστερό. Οἱ Λακεδαιμόνιοι ποὺ ἔλαβαν μέρος στὴ μάχη ἦταν ἐκεῖνοι ποὺ ἔφτασαν στὴ Μαντίνεια πρὶν τὴν εἰσβολὴ τοῦ Ἐπαμεινώνδα στὴ Σπάρτη. Οἱ 9 λόχοι ποὺ ἀποπειράθηκε νὰ ὡδηγήσει στὴ Μαντίνεια ὁ Ἀγησίλαος ἐπέστραψαν στὴ Σπάρτη καὶ τὴν ὑπαρασπίσθηκαν ἐναντίον τοῦ Ἐπαμεινώνδα. Ἔπειτα ἀπὸ αὐτή τή δράση τους δὲν γίνεται λόγος γι᾿ αὐτοὺς οὔτε γιὰ τὸν Ἀγησίλαο. Φαίνεται λοιπὸν ὅτι ἔμειναν στὴ Σπάρτη ὄχι μόνο μὲ τὸν σκοπὸ νὰ προλάβουν νέα ἐπιδρομὴ τοῦ Ἐπαμεινώνδα, ἀλλὰ καὶ γιατὶ ἡ σπαρτιατικὴ κυβέρνηση ἤξερε πιὰ τὸν ὄγκο τῶν ἐχθρικῶν δυνάμεων ποὺ παρεμβάλλονταν ἀνάμεσα στὴ Λακωνία καὶ στὴ Μαντίνεια.

Ὁ Ἐπαμεινώνδας δὲν ἄφησε τὸν στρατό του στὴ θέση ποὺ τὸν παρέταξε ἀρχικά, ἀλλὰ τὸν μετακίνησε πρὸς ΒΔ., στὶς ὑπώρειες τοῦ Μύτικα. Δὲν γνωρίζουμε ἂν εἶχε προμελετήσει τὶς διαδοχικὲς κινήσεις του ἢ ἂν τὶς ἀποφάσισε ἔπειτα ἀπὸ ἐπιτόπια μελέτη τῶν τοπογραφικῶν καὶ τακτικῶν δεδομένων. Πάντως εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ ἀλλαγὴ θέσεως τοῦ προσέφερε σημαντικὰ πλεονεκτήματα, ἡ διαπίστωση τῶν ὁποίων μᾶς ἐπιτρέπει νὰ ἀντιληφθοῦμε τὴ σκέψη τοῦ Θηβαίου στρατηγοῦ. Ὅπως θὰ δοῦμε, κατὰ τὴ μάχη τῆς Μαντινείας ὁ Ἐπαμεινώνδας διέρρηξε τὴν ἐχθρικὴ παράταξη ρίχνοντας ἐπάνω σὲ ὡρισμένο σημεῖο της ἕνα ὀγκῶδες τμῆμα τοῦ στρατοῦ του μὲ στενὸ μέτωπο καὶ μεγάλο βάθος. Πρέπει λοιπὸν νὰ θεωρηθῆ ὡς ἀπόλυτα βέβαιο ὅτι αὐτὸ τὸ στοιχεῖο ἀπετέλεσε ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ἀφετηρία καὶ βάση τῶν σχεδίων του. Ἀλλὰ μόνο στὸ πεδίο τῆς μάχης καὶ μπροστὰ στὴν ἐχθρικὴ παράταξη μποροῦσε νὰ ἐπιλέξη τὸ κατάλληλο σημεῖο ποὺ θὰ ἐπιδίωκε νὰ πλήξη. Ὅπως εἶχε δείξει ἡ πεῖρα, αὐτὸ τὸ σημεῖο ἔπρεπε νὰ εἶναι τὸ ἰσχυρότερο. Στὴν παράταξη ποὺ ἀντιμετώπιζε τώρα ὁ Ἐπαμεινώνδας ὑπῆρχαν δύο ἰσχυρα σημεῖα: ἡ ἀριστερὰ τοῦ ἐχθροῦ, ὅπου παρατάσσοταν οἱ Ἀθηναῖοι, καὶ ἡ δεξιά του, ὅπου εἶχαν λάβη θέση Οἱ Μαντινεῖς καὶ ἄλλοι βόρειοι Ἀρκάδες, οἱ λίγοι Λακεδαιμόνιοι καὶ οἱ μισθοφόροι τῶν Λακεδαιμονίων. Ὁ Ἐπαμεινώνδας προτίμησε νὰ κλονίση τὸ δεύτερο, ἐπειδή, ὅπως εἶχε εὔλογα ὑποτεθῆ, βρισκόταν πολὺ κοντὰ στὸν δρόμο τῆς Μαντινείας καὶ πλησιέστερα πρὸς τὴν πόλη: ἔτσι, ἂν διέλυε τὸ ἀριστερὸ τῆς ἐχθρικῆς παρατάξεως, δὲν θὰ ἀπέκοπτε τὴν ὑποχώρηση τοῦ μεγαλύτερου τμήματος τοῦ ἐχθροῦ πρὸς τὴ Μαντίνεια· ἐνῶ, ἂν διέλυε τὸ δεξιό του, θὰ παρεμβαλλόταν ἀνάμεσα στοὺς ὑπόλοιπους ἐχθροὺς καὶ στὸ καταφύγιό τους. Ὁ πρῶτος λοιπὸν λόγος ποὺ ἔκανε τὸν Ἐπαμεινώνδα νὰ μετακινήση τὴν παράταξή του πρὸς τὰ δυτικὰ ἦταν ἡ πρόθεσή του νὰ φέρη τοὺς Βοιωτούς, ποὺ θὰ χρησιμοποιοῦσε ὡς δύναμη κρούσεως, ἀπέναντι στὸ δεξιὸ τῶν ἐχθρῶν καὶ πιὸ κοντά τους. Συγχρόνως αὐτὴ ἡ μετακίνηση αὐτὴ τοῦ ἔδωσε τὴ δυνατότητα νὰ προσδώση στὸ ἀριστερὸ τῆς παρατάξεώς του τὸ βάθος ποὺ ἤθελε, χωρὶς τοῦτο νὰ γίνη ἀντιληπτὸ ἀπὸ τοὺς ἀντιπάλους, ἀφοῦ μάλιστα τοὺς ἀπάτησε ὡς πρὸς τὶς προθέσεις του μὲ ἕνα πρόσθετο στρατήγημα. Συγκεκριμένα ὁ στρατὸς τοῦ Ἐπαμεινώνδα ἐξετέλεσε τὶς ἀκόλουθες κινήσεις. Ἡ ὅλη παράταξη ἔστρεψε ἐπ᾿ ἀριστερᾷ καὶ βάδισε πρὸς τὰ ΒΔ. Ὅταν ἡ κεφαλὴ τῆς φαλαγγας ἔφθασε στοὺς πρόποδες τοῦ Μύτικα, οἱ πρῶτοι λόχοι τῶν Βοιωτῶν κατέθεσαν τὰ ὅπλα καὶ ὑποκρίθηκαν ὅτι ἑτοιμάζονται νὰ καταυλισθοῦν. Οἱ ἑπόμενοι λόχοι προχωροῦσαν καὶ αὐτοὶ πρὸς τὶς ὑπώρειες τοῦ βουνοῦ, ἀριστερὰ ἀπὸ τοὺς προηγούμενους, σὰν νὰ πήγαιναν καὶ αὐτοὶ νὰ στρατοπεδεύσουν. Οἱ ἐχθροί, βλέποντας αὐτὲς τὶς κινήσεις, πείσθηκαν ὅτι ὁ Ἐπαμεινώνδας δὲν σκόπευε νὰ ἐπιτεθῆ ἐκείνη τὴν ἡμέρα, καὶ ἔτσι ἔλυσαν τοὺς ζυγούς, ἀφωπλίστηκαν καὶ ἑτοιμάστικαν νὰ γευματίσουν. Οἱ Ἀρκάδες πῆραν θέση ἀμέσως πίσω ἀπὸ τοὺς Βοιωτοὺς ποὺ φαίνονταν ἀπὸ τὸν ἐχθρὸ καὶ στὴ συνέχεια τὰ ἄλλα συμμαχικὰ τμήματα. Ὅταν σταμάτησαν καὶ οἱ Ἀργεῖοι, ποὺ ἀποτελοῦσαν τὴν ὀπισθοφυλακή, ὅλος ὁ στρατὸς τοῦ Ἐπαμεινώνδα ἐξετέλεσε στροφὴ πρὸς τὰ δεξιά. Τώρα ὅμως ἡ παράταξή του παρουσίαζε τὰ ἀκόλουθα χαρακτηριστικά: δὲν ἦταν πιὰ παράλληλη μὲ τὴν ἀντίπαλη, ἀλλὰ σχημάτιζε μαζί της μιὰ γωνία· τὸ ἐνισχυμένο κέρας της ἦταν κοντὰ στὸ τμῆμα τῆς ἐχθρικῆς παρατάξεως ποὺ ἐπρόκειτο νὰ πλήξει καὶ παρουσίαζε μιὰ αἰχμὴ πρὸς τὴν κατεύθυνσή του. Ἂν ὁ Ἐπαμεινώνδας ἔδωσε στὸ ἐνισχυμένο κέρας τὸ βάθος 50 στοίχων, ὅπως στὰ Λεῦκτρα, αὐτὸ θὰ εἶχε μέτωπο 140 ἀσπίδων. Οἱ ὑποθέσεις ποὺ ἔχουν διατυπωθῆ ἀναφορικὰ μὲ τὸ βάθος καὶ τὸ μῆκος τοῦ κέντρου καὶ τοῦ δεξιοῦ στηρίζονται σὲ παραδοχὲς ἐξαιρετικὰ ἐλαστικὲς καὶ ἐπὶ τὸ πλέον ἔχουν ἀγνοήσει τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ Ἐπαμεινώνδας χρησιμοποίησε ἄγνωστο άριθμὸ ὁπλιτῶν ἐκτὸς ἀπὸ τὴ φάλαγγα. Μπροστὰ ἀπὸ τὴν παράταξη τῶν ὁπλιτῶν πῆρε θέση ὁ κύριος ὄγκος τοῦ ἱππικοῦ μαζὶ μὲ «ἁμίππους», δηλαδὴ πεζοὺς μὲ ἐλαφρὸ ὁπλισμό, εἰδικὰ ἀσκημένους νὰ συνεργάζονται στενὰ μὲ τὸ ἱππικό. Τέλος κάπου παραπέρα περίμενε τὸ τμῆμα προκαλύψεως πού, ὅπως εἴδαμε, ἀποτελοῦσαν ἱππεῖς, ψιλοὶ καὶ ὁπλίτες.

Ἡ διαγώνια διάταξη ποὺ ἔδωσε ὸ Ἐπαμεινώνδας στὴ φάλαγγα τῶν ὁπλιτῶν του σὲ σχέση μὲ τὴν ἀντιμέτωπη ἀποτελεῖ μιὰν ἀπὸ τὶς διαφορὲς ποὺ παρουσιάζει ἡ μάχη τῆς Μαντινείας σὲ σύγκριση μὲ τὴ μάχη τῶν Λεύκτρων. Αὐτὴ ἡ διάταξη ἐκφράζεται κυριολεκτικὰ μὲ τὸν ὅρο «λοξὴ φάλαγξ», ἡ χρησιμοποίηση τοῦ ὁποίου γιὰ τὴ μάχη τῶν Λεύκτρων ἀπὸ τὸν Διόδωρο εἶναι ἀδικιολόγητη καὶ πρέπει νὰ θεωρηθῆ ὡς μιὰ ἀπὸ τὶς συνηθισμένες ἀνακρίβειες ποὺ ἔχουν οἱ περιγραφὲς μαχῶν ἀπὸ τὸν Διόδωρο (ποὺ παρασύρεται ἀπὸ τὸν Ἔφορο, ἀπὸ τὸν ὁποῖον καὶ ἀντλεῖ). Ἡ ἰδέα τῆς λοξῆς φάλαγγος προεκτείνει μιὰν ἄλλη ἰδέα τοῦ Ἐπαμεινώνδα, περισσότερο βασική: τὴν μὴ ἐμπλοκὴ στὴ μάχη τοῦ κέντρου καὶ τοῦ δεξιοῦ τῆς παρατάξεώς του, ἡ ὁποία ὑπαγορευόταν ἀπὸ διάφορους λόγους, μὲ πρωταρχικὸ τὴν ἔλλειψη ἐμπιστοσύνης στὴν πίστη ἢ στὶς μαχητικὲς ἱκανότητες τῶν συμμάχων. Χωρὶς νὰ συγκρούονται μὲ τὰ ἀντίπαλα τμήματα, τὸ κέντρο καὶ τὸ δεξιὸ τὰ κρατοῦσαν στὴ θέση τους ἐμπνέοντάς τους τὸν φόβο ὅτι θὰ τὰ προσέβαλλαν καὶ μάλιστα ἀπὸ τὰ πλάγια, ἂν ἐπιχειροῦσαν νὰ μετακινηθοῦν γιὰ νὰ βοηθήσουν τὸ φίλιο κέρας ποὺ ὑπέφερε. Δεύτερη διαφορὰ ἀνάμεσα στὶς μάχες τῶν Λεύκτρων καὶ τῆς Μαντινείας εἶναι ἡ αἰχμηρότης τοῦ ἐνισχυμένου κέρατος. Ὡστόσο δὲν πρόκειται γιὰ νεωτερισμὸ τοῦ Ἐπαμεινώνδα. Ὅπως εἴδαμε, ὁ Πελοπίδας διέρρηξε κοντὰ στὴν Τεγύρα παράταξη Λακεδαιμονίων μὲ τὸν ἱερὸ λόχο σὲ σχῆμα σφήνας καὶ ἀκόμη παλαιότερα ὁ Ἰάσων τῶν Φερῶν εἶχε πειραματισθῆ μὲ ρομβοειδεῖς συντάξεις ἱππικοῦ. Ἐπίσης οἱ ἅμιπποι εἶχαν κάποιο παρελθόν. Τρίτη διαφορὰ ἀνάμεσα στὶς δυὸ μεγάλες μάχες τοῦ Ἐπαμεινώνδα εἶναι ἡ χρησιμοποίηση στὴ δεύτερη ἀπὸ αὐτὲς μικτοῦ ἀποσπάσματος προκαλύψεως. Μὲ αὐτὸ εἶχε σκοπὸ νὰ ἐμποδίση τοὺς Ἀθηναίους νὰ βοηθήσουν τὸ κέρας τῆς φιλίας παρατάξεως ποὺ θὰ δεινοπαθοῦσε ἀπὸ τὴ δράση τοῦ ἐνισχυμένου ἐχθρικοῦ κέρατος· τέλος ὁ Ἐπαμεινώνδας μεταχειρίσθηκε στὴ Μαντίνεια ἕνα τέχνασμα, γιὰ νὰ ἐξαπατήση τοὺς ἐχθροὺς ὡς πρὸς τὶς προθέσεις του. Ἔτσι τοὺς ἔκανε νὰ λύσουν τὶς γραμμές τους πρὶν ἀπὸ τὴν ἐπίθεσή τους καὶ νὰ χαλαρώσουν τὸν ψυχικὸ καὶ πνευματικὸ τόνο τους.

Μόλις συμπληρώθηκαν οἱ μετακινήσεις καὶ ἀναδιατάξεις τῶν τμημάτων του, ὁ Ἐπαμεινώνδας ἔδωσε τὸ σύνθημα τῆς ἐπιθέσεως αἰφνιδιάζοντας τοὺς ἐχθρούς. Ὅσοι δὲν εἶχαν ἀκόμη ἀφοπλισθῆ ἔτρεχαν στὶς θέσεις τους· οἱ ἄλλοι φοροῦσαν βιαστικὰ τὶς πανοπλίες τους· οἱ ἱππεῖς χαλίνωναν τὰ ἄλογα. «Καὶ ὅλοι ἔμοιζαν μὲ ἀνθρώπους ποὺ μᾶλλον περίμεναν νὰ πάθουν παρὰ νὰ προξενήσουν κακό». Ἐν τῷ μεταξὺ τὰ τμήματα τοῦ Ἐπαμεινώνδα ξεκινοῦσαν. Στὸ ἀριστερὸ προπορευόταν ἕνα ἰσχυρὸ ἀπόσπασμα ἱππικοῦ, ἴσως ἀπὸ 1.500 ἄνδρες, σὲ σχῆμα ἐμβόλου, ποὺ συνοδευόταν ἀπὸ ἰσάρυθμους ἁμίππους. Πίσω βάδιζε τὸ ἐνισχυμένο ἀριστερὸ τῆς φάλαγγος τῶν ὁπλιτῶν, ἐπίσης σὰν ἔμβολο. Τὰ τμήματα ποὺ σχημάτιζαν τὸ κέντρο καὶ τὸ δεξιὸ διατάχθηκαν κλιμακωτὰ καὶ προχωροῦσαν διατηρώντας τὴ λοξότητα τῆς παρατάξεώς τους. Συγχρόνως τὸ μικτὸ ἀπόσπασμα προκαλύψεως ἐξωρμοῦσε πρὸς τὴν κατεύθυνση τῶν Ἀθηναίων μὲ ἐντολὴ νὰ τοὺς ἐμποδίση νὰ βοηθήσουν τὸ δεξιὸ τῆς φιλίας παρατάξεως, ποὺ ἐπρόκειτο νὰ δεχθῆ τὸ κύριο βάρος τῆς ἐπιθέσεως. Αὐτὸ τὸ ἀπόσπασμα χωρίσθηκε σὲ δύο ὁμάδες: ἡ μία, ποὺ εἶχε πολλοὺς ἱππεῖς, ἴσως περισσότερους ἀπὸ 1.000, καὶ ἰσάριθμους ἁμίππους, ἐξαπέλυσε μετωπικὴ ἐπίθεση ἐναντίον τοῦ ἀθηναϊκοῦ ἱππικοῦ· ἡ ἄλλη, ποὺ εἶχε κυρίως ψιλοὺς (Αἰνιᾶνες, Μαλιεῖς καὶ ἄλλους ὀρεσίβιους) καὶ ὁπλίτες (Εὐβοεῖς) καὶ λιγότερους ἱππεῖς, ἔσπευσε νὰ καταλάβη ὑψώματα στὸ ἀριστερὸ τῶν Ἀθηναίων.

Ὅπως εἴδαμε, οἱ ἀντίπαλοι διέθεταν συνολικὰ 2.000 ἱππεῖς. Ἀπὸ αὐτοὺς καλύτεροι ἦταν οἱ Ἀθηναῖοι. Οἱ ὑπόλοιποι ἦταν πολὺ κατώτεροι ἀπὸ τοὺς Θεσσαλοὺς καὶ τοὺς Βοιωτούς. Ἐπὶ πλέον δὲν εἶχαν τὴν ὑποστήριξη ἁμίππων καὶ δὲν ἦταν ἀσκημένοι γιὰ νὰ ἀντιμετωπίζουν συνδυασμένες ἐπιθέσεις ἱππέων καὶ ψιλῶν. Τέλος εἶχαν παραταχθῆ μπροστὰ ἀπὸ τὰ δύο κέρατα τῆς φάλαγγος τῶν ὁπλιτῶν, κατὰ τὸν συνηθισμένο τρόπο, δηλαδὴ σὲ βάθος 6 ἵππων. Γιὰ ὅλους αὐτοὺς τοὺς λόγους ὑπέκυψαν στὶς ἐπιθέσεις τῶν Βοιωτῶν καὶ τῶν Θεσσαλῶν. Τί ἀπέγιναν οἱ Λακεδαιμόνιοι καὶ οἱ ἱππεῖς ποὺ εἶχαν παραταχθῆ στὸ δεξιὸ τοῦ ἀντιβοιωτικοῦ συνασπισμοῦ, δὲν γνωρίζουμε. Γιὰ τοὺ Ἀθηναίους ποὺ κάλυπταν τοὺς πεζοὺς συμπολίτες τους, στὸ ἀριστερό, ἀναφέρεται ὅτι ὑποχώρησαν μὲ τάξη ὄχι πρὸς τὰ πίσω ὅπως ἤθελαν οἱ ἐχθροί, ὁπότε τὰ ἄλογά τους θὰ καταπατοῦσαν τοὺς ὁπλίτες, ἀλλὰ πρὸς τὰ πλάγια, ἔξω ἀπὸ τὸ κέρας. Οἱ Βοιωτοὶ ἱππεῖς ἐγκατέλειψαν τὴν καταδίωξή τους καὶ στράφηκαν ἐναντίον τῶν Ἀθηναίων ὁπλιτῶν, ἐπιδιώκοντας νὰ τοὺς ὑπερφαλαγγίσουν. Συγχρόνως κινήθηκαν μὲ τὸν ἴδιο σκοπὸ οἱ ψιλοί, οἱ ὁπλίτες καὶ οἱ ἱππεῖς ποὺ εἶχαν προκαταλάβει τὰ ὑψώματα. Οἱ ἀμυνόμενοι ἄρχισαν νὰ κάμπτονται, ὅταν κατέφθασε ἀπόσπασμα Ἠλείων ἱππέων, ποὺ φαίνεται ὅτι ἐκτελοῦσε χρέη ἐφεδρείας. Αὐτοὶ ἀπέκρουσαν τοὺς Βοιωτούς, ἀφοῦ τοὺς προκάλεσαν ἀπώλειες. Τὸν ἴδιο καιρὸ τὸ ἀθηναϊκὸ ἱππικὸ ἐπενέβαινε πάλι στὴ μάχη καὶ ἐξώντωνε τὰ ἐχθρικὰ τμήματα ποὺ ἔρχονταν ἀπὸ τὰ ὑψώματα.

Ἐνῷ οἱ Ἀθηναῖοι, ἐνισχυμένοι ἀπὸ τὸ ἱππικὸ τῶν Ἠλείων, ἀπέκρουαν τελικὰ τὴν ἐναντίον τους ἐπίθεση, οἱ Ἀρκάδες καὶ οἱ Λακεδαιμόνιοι ὁπλίτες, στὸ ἄλλο ἄκρο τῆς παρατάξεως, ὑπέκυπταν, ἀφοῦ δέχθηκαν πρῶτα τὸ βάρος τοῦ ἐχθρικοῦ ἱππικοῦ, ποὺ εἶχε πιὰ ἀπωθήσει τὸ φίλιο, καὶ στὴ συνέχεια τῶν Βοιωτῶν ὁπλιτῶν ποὺ κατέφθασαν πυκνὰ συντεταγμένοι σὲ σχῆμα ἐμβόλου. Οἱ τάξεις τῶν ἀμυνομένων ἀραίωσαν ἀπὸ τὴν ὤθηση, τὶς διεισδύσεις τῶν ἐπιτιθεμένων, τοὺς βαρεῖς τραυματισμούς, τοὺς θανάτους, τὶς ὑποχωρήσεις· τέλος ὑπέκυψαν καὶ παρέσυραν τὸ κέντρο τῆς παρατάξεώς τους ποὺ δὲν εἶχε ὑποστῆ καμμιὰ ἐπίθεση ὣς τώρα. Ἐκείνη ὅμως τὴ στιγμὴ τραυματίστηκε θανάσιμα ὁ Ἐπαμεινώνδας καὶ ὡδηγήθηκε στὸ στρατόπεδο, ὅπου ἐξέπνευσε. Οἱ ἄνδρες του ἔχασαν τὸ θάρρος τους: καθὼς μάθαιναν τὸ κακό, σταματοῦσαν τὴ δίωξη τῶν ἀντιπάλων καὶ γύριζαν πίσω μὲ φόβο, σὰν νὰ εἶχαν ἡττηθῆ· στὸν δρόμο τους διασταυρώνονταν μὲ στρατιῶτες ἐχθρικῶν τμημάτων ποὺ μόλις τότε ἄρχιζαν νὰ ὑποχωροῦν, ἀλλὰ τοὺς ἄφηναν νὰ περνοῦν χωρὶς νὰ τοὺς ὀχλήσουν. Μόνο μερικὰ τμήματα ἁμίππων ποὺ προχώρησαν πολὺ βαθιὰ στὰ νῶτα τοῦ ἐχθροῦ δὲν ἀντελήφθησαν τί γινόταν, ἀπομονώθηκαν ἐνῷ προσήγγισαν τοὺς Ἀθηναίους καὶ οἱ πιὸ πολλοὶ σκοτώθηκαν ἀπὸ αὐτούς.

Ἔτσι καμιὰ παράταξη δὲν νίκησε στὸ σύνολό της. Νικηταὶ καὶ ἡττημένοι ὑπῆρχαν καὶ στὶς δυὸ πλευρές. Οἱ Θηβαῖοι ἀπὸ τὴ μιὰ καὶ οἱ Ἀθηναῖοι ἀπὸ τὴν ἄλλη θεώρησαν τοὺς ἑαυτούς τους νικητάς, ἐπειδὴ ἔμειναν κύριοι τοῦ πεδίου, στὸ ὁποῖο πολέμησαν και ὅπου βρίσκονταν πολλοὶ νεκροὶ τῶν ἀντιπάλων· ἔστησαν μάλιστα καὶ τρόπαια. Οἱ ἴδιοι ὅμως εἶχαν ἀφήσει νεκροὺς στὰ σημεῖα τῆς μάχης ποὺ ἐγκατέλειψαν. Σύμφωνα μὲ τὶς ἑλληνικὲς ἀντιλήψεις, αἴτηση γιὰ τὴν ταφὴ τῶν νεκρῶν σήμαινε ἀναγνώρηση τῆς ἥττας. Ἔπειτα ἀπὸ δισταγμούς, πρῶτοι ἔκαναν διάβημα οἱ Λακεδαιμόνιοι καὶ ἔτσι δόθηκε ἀφορμὴ γιὰ νὰ κλειστῆ γενικὴ συμφωνία ἀνταλλαγῆς τῶν πεσσόντων.

 

 

 

Τὸ στενότερο μέρος τῆς Μαντινειακῆς πεδιάδας βρίσκεται σὲ ἀπόσταση 11 χιλιομέτρων βόρεια ἀπὸ τὴν Τεγέα καὶ 6,5 νότια ἀπὸ τὴ Μαντίνεια. Ἀνατολικὰ καὶ δυτικὰ ἀπὸ τὸ στενὸ ὑψώνονται ἀπότομα δύο βουνά: ἀνατολικὰ μὲ ἄξονα Β.-Ν. Ἡ Καπινίστρα, ποὺ ἀποτελεῖ ἕνα ἀντέρισμα τοῦ Παρθενίου· δυτικὰ ὁ Μύτικας, ἕνας πρόβολος τοῦ Μαινάλου. Βόρεια ἀπὸ τὸ στενὸ ἐκτεινόταν ἕνα δάσος· τὸ Πέλαγος. Ἐκεῖ παρατάχθηκαν τὰ στρατεύματα τοῦ Λακωνικοῦ συνασπισμοῦ ποὺ προέρχονταν ἀπὸ τὴ Μαντίνεια γιὰ νὰ ἀντιμετωπίσουν τὸν στρατὸ τοῦ Ἐπαμεινώνδα τὸ 362 π.Χ. (Πηγὴ χάρτη: Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν).

 

 

...μετὰ τὴ μάχη τῆς Μαντινείας

Λίγον καιρὸ μετὰ τὴ μάχη τῆς Μαντινείας ἔκλεισαν ἀμυντικὴ συμμαχία οἱ Ἀθηναῖοι, τὰ μέλη τῆς Ἀθηναϊκῆς συμμαχίας, τὸ Κοινὸ τῶν Ἀρκάδων (δηλαδὴ οἱ πόλεις τῆς νότιας Ἀρκαδίας ποὺ ἐξακολουθοῦσαν νὰ ἀποτελοῦν μέλη αὐτοῦ τοῦ κοινοῦ μετὰ τὴ διάσπασή του), οἱ Ἀχαιοί, οἱ Ἠλεῖοι, καὶ οἱ Φλειάσιοι μὲ τοὺς ἑξῆς ὅρους: τὰ πελοποννησιακὰ κρὰτη ἀνέλαβαν νὰ παρέχουν βοήθεια στοὺς Ἀθηναίους στὴν περίπτωση ἐχθρικῆς εἰσβολῆς στὴν Ἀττικὴ ἢ ἀπόπειρας ἀνατροπῆς τοῦ δημοκρατικοῦ πολιτεύματος καὶ ἐπιβολῆς τυραννίδος ἢ ὁλιγαρχίας· οἱ Ἀθηναῖοι δέχθηκαν νὰ παρέχουν βοήθεια σὲ καθένα ἀπὸ τοὺς ἄλλους συμβαλλόμενους, ἂν ὑποστοῦν ἐπίθεση, ἂν ἀπειληθῆ τὸ πολίτευμά τους, ἂν ἐξορισθοῦν πολίτες τους· τὴν ἀρχιστρατηγία τῶν συμμαχικῶν δυνάμεων θὰ ἀσκοῦσε κάθε φορὰ τὸ κράτος στὸ ἔδαφος τοῦ ὁποίου θὰ διεξαγόταν οἱ έπιχειρήσεις· ἡ συνθήκη αὐτὴ θὰ ἴσχυε «εἰς τὸν ἀεὶ χρόνον».

Ἐν τῷ μεταξὺ τὸ διάχυτο αἴσθημα ἀβεβαιότητος καὶ ἀναφάλειας ἐνίσχυσε περισσότερο τὶς τάσεις γιὰ μιὰ γενικὴ εἰρήνη παρὰ γιὰ τὴ σύναψη ἀμυντικῶν συμφωνιῶν μεταξὺ κρατῶν μὲ κοινὰ συμφέροντα. Ἔτσι ὅλα τὰ ἑλληνικὰ κράτη ποὺ ἔλαβαν μέρος στὸν τελευταῖο πόλεμο καὶ ἄλλα ἀκόμη ἄρχισαν διαπραγματεύσεις μὲ αυτὸ τὸν σκοπό. Ὅπως φαίνεται ὅλα τὰ κράτη, ἐκτὸς ἀπὸ τὴ Σπάρτη, παραιτήθηκαν ἀπὸ ἐδαφικὲς διεκδικήσεις ἢ τουλάχιστον δέχθηκαν νὰ τὶς ὑποβάλουν σὲ διαιτησία. Ἡ Σπάρτη ἐπέμεινε ἀνένδοτα στὴν ἐπιστροφὴ τῆς Μεσσηνίας καί, ἐπειδὴ ἡ ἀξίωσή της αὐτὴ δὲν ἱκανοποιήθηκε, ἀποχώρησε ἀπὸ τὴ διάσκεψη καὶ παρέμεινε ἐμπόλεμος. Τὰ ὑπόλοιπα κράτη σηνῆψαν «κοινὴ εἰρήνη» καὶ συμμαχία.

Μετὰ τὴ μάχη τῆς Μαντινείας λοιπόν, ὅλα τὰ κράτη –πλὴν τὴς Σπάρτης– ἔκλεισαν «κοινὴ εἰρήνη». Κατὰ τὴ διάρκεια τῆς διασκέψεως μάλιστα οἱ Πέρσες σατράπες ποὺ εἶχαν στασιάσει ἐναντίον τοῦ Μ. Βασιλέως, ζήτησαν βοήθεια ἀπὸ τοὺς Ἕλληνες οἱ ὁποῖοι ὅμως ἀπέριψαν τὴν ἔκκληση καὶ ἔστειλαν ἀπάντηση ποὺ ἐκφράζει τὴ λαχτάρα τους για εἰρήνη, ὥστε νὰ μπορέσουν νὰ ἐπιδωθοῦν ἀπερίσπαστοι στὴν πρόοδό τους. Ἡ μάχη τῆς Μαντινείας φαίνεται νὰ τοὺς εἶχε συνετίσει!! Οἱ δὲ Ἀρκάδες μετὰ τὴ μάχη συνῆψαν μιὰ συμφωνία ποὺ ρύθμιζε τὶς μεταξύ τους διαφορές.

 

 

Τρεῖς χάρτες ποὺ δείχνουν τὴν παράταξη τῶν ἀντιπάλων στὴν Μαντινειακὴ πεδιάδα: ἀρχικὰ τὴν πρώτη θέση, μετὰ τὴ δεύτερη καὶ τέλος τὴ θέση πρὶν ἀπὸ τὴ σύγκρουση. (Πηγὴ χαρτῶν: Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν).




ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Beneker J., “Nepos’ Biographical Method in the Lives of Foreign Generals”, The Classical Journal 105.2 (2009), 190-21.

Bradley J.R., The Sources of Cornelius Nepos, New York 1991.

Bréguet E., “A propos de quelques exemples historiques dans le De re publica de Cicéron I, 3, 5-6”, Latomus 26.3 (1967), 597-608.

Cawkwell G.L., “Epaminondas and Thebes”, Classical Quarterly 22.2 (1972), 254.

Cawkwell, “Epaminondas and Thebes”, Classical Quarterly 22.2 (1972), 254.

Cornell T.J., The Beginnings of Rome: Italy and Rome from the Bronze Age to the Punic Wars (c. 1000-264 BC), London 1995.

Διόδωρος Σικελιώτης, Ἱστορικὴ βιβλιοθήκη, μετ. φιλολογικὴ ὁμάδα Κάκτου, Ἐκδόσεις Κάκτος, Ἀθήνα 1999.

Dionsiotti A.C., “Nepos and the Generals”, Journal of Roman Studies 78 (1988), 35-49.

Feldherr A., Spectacle and Society in Livy’s History, Berkeley 1998.

Gibson C.A., “Learning Greek History in the Ancient Classroom: The Evidence of the Treatises on Progymnasmata”, Classical Philology 99.2 (2004), 103-129.

Hägg T., The Art of Biography in Antiquity, Cambridge 2012.

Hanson V.D., “Epaminondas the Theban and the Doctrine of Preemptive War”, in: V. D. Hanson (ed.), Makers of Ancient Strategy: from the Persian Wars to the Fall of Rome (Princeton, 2010), 93-117.

Hanson V.D., The Soul of Battle: From Ancient Times to the Present Day, How Three Great Liberators Vanquished Tyranny, New York 1999.

Hanson, V. D.. Wars of the Ancient Greeks, Smithsonian 2004.

Hornblower, S., The Greek World 479 – 322 B.C., Routledge 2008.

Jones, A., The Art of War in the Western World, Oxford 1989.

Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, συλλογικό, τόμ. Γ1 - Γ2, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, Ἀθήνα 1972.

Κάπος Μιλτιάδης, Ἀρχαία Ἀρκαδία – Ἀναδρομὴ στὸ Μύθο καὶ τὴν Ἀρχαιότητα, Ἐκδόσεις Μιλ. Μ. Κάπος, Ἀθήνα 1990.

Καργάκος Σαράντος Ι., Ἡ ἱστορία τῆς ἀρχαίας Σπάρτης, τόμ. Ι, Ἀπὸ τὴν προ-δωρικὴ Σπάρτη ἕως τὸν Ἑλληνοπερσικὸ πόλεμο, καὶ τόμ. ΙΙ, Ἀπὸ τὸν Πελοποννησιακὸ πόλεμο ἕως τὸν 4ο μ.Χ. αἰώνα, Ἐκδόσεις Gutenberg, Ἀθήνα 2005.

Langlands R., “Roman Exempla and Situation Ethics: Valerius Maximus and Cicero de Officiis”, Journal of Roman Studies 101 (2011), 100-122.

Lintott A., Cicero as Evidence: A Historian’s Companion, Oxford 2008.

Ξενοφῶντος, Ἑλληνικά, μετ. φιλολογικὴ ὁμάδα Κάκτου, Ἐκδόσεις Κάκτος, Ἀθήνα.

Παυσανίου, Ἑλλάδος περιήγησις, «Ἀχαϊκὰ–Ἀρκαδικά», μετ.-σχόλια Ν. Παπαχατζής, Ἐκδοτικὴ Ἀθηνῶν, Ἀθήνα 1980.

Πλουτάρχου, Βίοι παράλληλοι, 3 τόμ. μετ.-σχόλια Ἀνδρ. Ι. Πουρνάρας, Ἐκδόσεις Ἐπιστημονικὴ Ἑταιρεία τῶν Ἑλληνικῶν Γραμμάτων «Πάπυρος», Ἀθήνα 1976.

Burstein Pomeroy, et al., Ancient Greece: A Political, Social, and Cultural History, Oxford 2008.

Ρηγόπουλος Ν., Ἱστορία τῆς Μαντινείας, Ἔκδοσις τῶν «Παγκοσμίων Στρατιωτικῶν Νέων», Ἀθήνα 1938.

Robinson Charles–Alexader & Botsford George–Willis, Ἀρχαία Ἑλληνικὴ Ἱστορία, μετ. Σωτηρίου Ε. Τσιτσώνης, Ἐκδόσεις Μορφωτικὸ Ἵδρυμα Ἐθνικῆς Τραπέζης, Ἀθήνα 2008.

Rowland R.J. Jr., “Cicero and the Greek World”, Transactions of the American Philological Association 103 (1972), 451-461.

Sanders L. J., The Legend of Dion, Toronto 2008.

Schmitt-Pantel Pauline & Orrieux Claude, Ἀρχαία ἑλληνικὴ ἱστορία, μετ. Ἀμαλία Σταθάκη, ἐπιστ. ἐπιμέλεια Ἠλίας Κουλακιώτης, Ἐκδόσεις Gutenberg, Ἀθήνα 2018.

Schmidt T., “L’Histoire au secours du politique: Épaminondas comme exemplum dans les Discours bithyniens de Dion Chrysostome”, Dialogues d’histoire ancienne, supplément 8 (2013), 379-396.

Shrimpton G., “Plutarch’s Life of Epaminondas”, Pacific Coast Philology 6 (1971), 55-59.

Stem R., The Political Biographies of Cornelius Nepos (Ann Arbor, 2012).

Striker G., “Cicero and Greek Philosophy”, Harvard Studies in Classical Philology 97 (1995), 53-61.

Thomes F.C., Egemonia Beotica e Potenza marittima nella politica di Epaminonda (Turin, 1952).

Blom H. van der, Cicero’s Role Models: The Political Strategy of a Newcomer (Oxford, 2010).

Versnel H.S., “Two Types of Roman devotio”, Mnemosyne 29.4 (1976), 365-410.

Versnel H.S., “Self-sacrifice, Compesnation and the Anonymous Gods”, in Le sacrifice dans l’antiquité (Geneva, 1981), 136-185.

Simon Hornblower, Ὁ Ἑλληνικὸς Κόσμος, μετ. Εὔα Πέππα, Ἐκδόσεις Ὁδυσσέας, Ἀθήνα 2005.

Strassler, R. B.. The Landmark Xenophon’s Hellenika, Pantheon Books 2009.

Χέρμαν Μπένγκτσον, Ἱστορίας τῆς Ἀρχαίας Ἑλλάδας, μετ. Ἀνδρέα Γαβρίλη, Ἐκδόσεις Μέλισσα, Ἀθήνα 1979.

 

 


Σκηνὴ μάχης σὲ ἐρυθρόμορφο ἀττικὸ ἀγγεῖο.

 

Μάχη πάνω ἀπὸ νεκρὸ πολεμιστή. Κρατήρας του Εὐρύτου, περ. 600 π.Χ., Μουσεῖο Λούβρου, Παρίσι.


Σκηνὴ μάχης σὲ ἐρυθρόμορφο ἀττικὸ ἀγγεῖο.


Ἀναπαράσταση σκηνῆς μάχης


Σχεδιάγραμμα ποὺ μᾶς παρουσιάζει τὶς κινήσεις τῶν ἀντιμαχομένων. Μὲ κόκκινο ἀπεικονίζεται ὁ συνασπισμὸς τῶν Σπαρτιατῶν καὶ μὲ τὸ γαλάζιο ὁ στρατὸς τοῦ Ἐπαμεινώνδα.


Bartolomeo Pinelli, Ὁ θάνατος τοῦ Ἐπαμεινώνδα, (1812).

 

Ψηφιακὴ ἀναπαράσταση Λακεδαιμονίων ὁπλιτῶν.